این نوشتار، کم وکیف چهارفصل یک ذهن هم چون چهارفصل یک سال را مورد کاوش و بررسی قرار داده است:

هر انسانی در طول عمر خود ساعت ها، روزها، ماه ها، فصل ها و... زیادی را پشت سر می گذارد و از هر یک، تجربه ای کسب می کند. وجود همین دوره های زمانی متفاوت و گاه متضاد است که شخص را به مرحله ی پختگی می رساند و از او، موجودی بالنده می سازد. بی شک اگر این تضادها و تفاوت ها را از زندگی حذف کنیم، موجودی یکسان و خنثی می شویم که جز یکنواختی، چیزی نداریم و مراحل رشد را نمی توانیم بپیماییم. از این رو ذهن انسان، تابع گذر فصل هاست. ذهن انسان، هم چون جنگل پهناوری است که به تبعِ قانون و نظم حاکم بر طبیعت، او نیز متأثر می شود و در هر فصل سال، کنش ها و واکنش های متفاوتی را از خود به نمایش می گذارد.

این نوشتار، کم وکیف چهارفصل یک ذهن هم چون چهارفصل یک سال را مورد کاوش و بررسی قرار داده است:

▪ ذهن تابستانی:

یک ذهن تابستانی، بی شک در فعالیت کامل به سر می برد. مرحله ای پرازدحام است که مبنایش، جز مقاصد و اهداف فردی و تلاش برای رسیدن به آن، چیزی نیست چراکه تابستان، فصل جنب وجوش، کار، برداشت محصول، ذخیره سازی و طبقه بندی است. ذهن تابستانی، در یک فعالیت مداوم بوده و پرتوقع، جاه طلب، گرم، سرگرم و شلوغ است، اعتمادبه نفس کاذب دارد، استراحت ندارد و هوای گرم تابستان نیز این وضعیت را تشدید می کند. به مرگ نمی اندیشد و بی مرگی، زندگی، روزمرگی و خوشه چینی را پیشه ی خود ساخته و فرصت ها را بسیار غنیمت می شمرد.

▪ ذهن پاییزی:

در پاییز، برگ ها زرد می شوند؛ خزان رخ می دهد؛ طبیعت از شادابی و نشاط، فاصله می گیرد و به سوی کم تحرکی و فسردگی پیش می رود. ذهن پاییزی، کم تر به نشاط و سرزندگی و طراوت می اندیشد. خود را در معرض باد و باران قرار داده و به سوی بی برگی پیش می رود و صدالبته حالت های او، مقتضای فصل است. این ذهن، متأثر از فضای پیرامون خویش است چراکه نمی تواند غیر از این باشد. یک ذهن پاییزی، بینابینی است، دو قطب دارد و در یک وضعیت گذار به سر می برد. گذار از تابستان و ورود به زمستان؛ پایی در گرما و جوش وخروش دارد و پایی در خزان که درنهایت، تسلیم پاییز می شود. اعتمادبه نفس او، به شکلی نزولی کاهش می یابد تا جایی که توان ابراز وجود، از او سلب می شود و سستی و کم فعالیتی، بر او تسلط می یابد. وقتی هوا گرگ ومیش می شود و باد شروع به وزیدن می کند و خزان را از زمین جارو می زند و ابرهای پاییزی به شکلی دل گیر ظاهر می شوند، آن گاه است که ذهنی که اعتمادبه نفسش را از دست داده، تلوتلو می خورد.

▪ ذهن زمستانی:

زمستان با همه ی زیبایی هایش، سرمایش، برف های سفید دانه دانه اش و مه گرفتگی اش، اما زمستان است و گاه سرمایی کشنده، اوضاع را تحت سلطه ی خود می گیرد و عوارض خود را به جا می گذارد و فردی که از زمستان عبور می کند، به ناچار بایست هزینه های جانبی اش را نیز بپردازد؛ اگر هوا نامساعد و یخ بندان بود، فعالیت روزانه اش را تعطیل کند، اگر بیمار شد، به بستر برود و... در یک ذهن زمستانی به ناگزیر، حال و هوای زمستان حاکم است. یک ذهن زمستانی، منجمد است و سوز و سرما در آن جریان دارد. ذهن زمستانی، حس نمی کند، درک ندارد، عاطفه ای سرد و یکنواخت دارد، بهتر است بگوییم خنثی است؛ نه منفی و نه مثبت و در خواب، تنبلی و تعطیلات به سر می برد. وضعیت زمستان، از او موجودی درون گرا ساخته که در درون خود سیر می کند، گویی که دنیایی دیگر وجود ندارد.

▪ ذهن بهاری:

و اما بهار، فصل رویش است. فصل تولد است. در یک ذهن بهاری، همه چیز در حال نوشدن و شکوفاشدن است. یک ذهن بهاری، هم چون یک بوم سفید است که هرچه در آن نقاشی کنی، نقش می بندد. حال می خواهی چه چیز را در آن نقاشی کنی؟ بسته به این است که چگونه می اندیشی و چه طرحی برای امروز و فردایت داری، چه آینده ای را برای خود می پسندی و چه آینده ای را لایق و درخور خود می دانی. آیا می خواهی یک جنگل سرسبز در آن نقاشی کنی که پر از نهال های جوانه زده و زیبا بوده که جوی آبی در آن جاری و روان است و لبریز از زندگی و شادابی یا برعکس آن را می خواهی و یا اصلاً چیزی نمی خواهی و برنامه ای نداری!! اگر عکس آن مد نظرت باشد، ذهن تو، دیگر بهاری نیست بلکه تنها در فصل بهار به سر می برد، بدون آن که متوجه حضور این بهار زیبا و پر از شگفتی باشد. یک ذهن بهاری، شاهد تولدی دیگر در خود است و این زایش را با تمام وجود در خود حس و لمس می کند. یک ذهن بهاری، به فصل ها، ماه ها و روزهای پرفراز و نشیب و تلخ و شیرینی که پشت سر گذاشته، نمی اندیشد بلکه او تولدی دیگر یافته است. او یک نوزاد است، نوزادی که می تواند خود را آن گونه که دوست دارد، بزرگ کند و بپروراند. چشم او بر روی یک روز نو، گشوده شده است. درخشش آفتاب بهاری، ابتدا کمی چشمانش را منقبض می کند اما کم کم به نور و روشنی عادت می کند، بوی زمین را استشمام می کند، صدای پرندگان را می شنود، به آبشاران گوش می دهد، خواهان گسترش افق های زندگی خویش است و برنامه ای گسترده برای پیشرفت و تعامل و ارتباط با جهان پیرامون خویش دارد.