مفاهیم روانشناسی آشنایی با تاریخچه و مکاتب روانشناسی ـ بخش سوم

نظریه روانکاوی دیدگاه آدلر

● آدلر، آلفرد ( ۱۳۷۳ ـ ۱۸۷۰)

در نظریه آدلر انسان موجودی است بی‌همتا، مسوول، خلاق و انتخاب کننده که هم‌خوانی همه‌جانبه‌ای در ابعاد شخصیت او وجود دارد. او در قالب نظریه جدیدش،‌ با مطرح کردن مفاهیم عقده حقارت، تاثیر روابط اجتماعی و محیط اولیه خانوادگی در رفتار، علاقه اجتماعی، مکانیسم‌ تفوق و برتری، تعرض مردانه، خودآگاهی، شیوه زندگی، من خلاقانه و غایت نگری انسان، خدمت شایانی را به حوزه روانشناسی ارائه داد.

"آدلر" انسان را موجودی اجتماعی، خلاق و هدف مدار می‌داند که احساس حقارت زیربنای رشد روانی او را فراهم می‌آورد و همواره وی را در جهت تفوق و برتری، سوق می‌دهد. به نظر آدلر احساس کهتری سرچشمه رفتارها و کردارهای متعدد و متنوعی است. این رفتارها را می‌توان از تسلیم تا شورش، از کمرویی تا استبداد و استیلا، از شرارت تا اطاعت و بندگی بی حد و حصر، از رخوت و عدم اراده تا اراده‌ی پولادین و کلیه درجات بین آن‌ها طبقه‌بندی کرد. مکانیسمی که کودک یا نوجوان و یا به طور کلی یک فرد به کار می‌اندازد تا علیه حقارت (کهتری) خود مبارزه کند، همواره به یک اصل متکی است و آن اصل "جبران" یا "تلافی" است. شرایط زندگی "ناپلئون بناپارت" و قامت کوتاه وی به عنوان منبع برانگیزاننده‌ای می‌شود که وی کل قاره اروپا را به خون و آتش می‌کشد. آدلر در یک بررسی آماری نشان می‌دهد که ۷۰ درصد نقاشان نامی به نقیصه‌ای از نقایص بینایی مبتلا بوده‌اند. "گیوم روم" با آن‌که از بدو تولد از یک دست فلج شده بود، معذالک با کوشش‌های تصورناپذیر و دردآوری سرانجام شمشیرزن قابلی می‌شود.

به نظر آدلر افراد غیرعادی مریض نیستند، بلکه انسان‌های مایوسی هستند که نیاز به امید و شهامت دارند. به عقیده آدلر، برای شناخت عمیق و دقیق هر فرد باید وی را به عنوان موجودی بی‌مانند مورد مطالعه قرار داد.

ویژگی‌های اصلی نظریه آدلر عبارت‌اند از:

۱) احساس حقارت (inferiority): به نظر آدلر وجود ناتوانی و ضعف در همه افراد عقده حقارت ایجاد می‌کند و کوشش‌های بعدی آنان نیز در زندگی، مصروف جبران یا پوشاندن آن می‌شود. سپس حقارت اساس تلاش و موفقیت انسان است. از طرف دیگر احساس حقارت، پایه و اساس تمام مشکلات ناشی از ناسازگاری روان آدمی است.

۲) احساس برتری: آدلر عقیده داشت که همه افراد آدمی دارای احساس حقارت هستند و همین احساس حقارت باعث می‌شود که مردم در جهت از بین بردن آن و یا در جهت بهتر و بدتر شدن، تلاش زیادی را از خود نشان دهند. این تقلا و تلاش رقابت‌انگیز در جهت برتر و بهتر شدن از دیگران نیست، بلکه تمایل مثبتی است برای غلبه کردن بر نقص‌ها و کمبودهای خود تا با کمک گرفتن از این منابع، به تکامل فردی دست یابد.

۳) روش زندگی: بسته به منبع و سرچشمه احساس حقارت، فرد تلاش جبران‌کننده‌ را برای بهتر و برتر شدن، از خود نشان می‌دهد. این تلاش، فردی و انحصاری خواهد بود و در واقع نشان‌دهنده‌ی روش زندگی فرد است.

۴) خودآگاهی: آدلر با فروید در مورد وجود ضمیر ناخودآگاه و نیمه هشیار مخالف بود و همه اهمیت را به خودآگاه و هشیاری می‌دهد.

۵) علاقه اجتماعی: علاقه اجتماعی ویژگی ذاتی بشر است که او را ملزم به همکاری در امور اجتماعی می‌کند تا جامعه را در نیل به کمال یاری دهد. فرد تلاش می‌کند تا آن‌چه را که در درون خود نمی‌تواند به کمال برساند، در جامعه تحقق بخشد. آدلر یادآور می‌شود که علاقه اجتماعی جبران نهایی برای حقارت‌های افراد بشر است. علاقه اجتماعی سبب می‌شود فرد منافع شخصیش را تحت‌الشعاع رفاه عمومی قرار دهد.

۶) غایت و هدف زندگی: آدلر بر خلاف فروید، ‌شکل‌گیری رفتارها را ناشی از هدف‌های انسان می‌داند، البته از اهمیت گذشته آدمی نیز غافل نیست.

۷) خود خلاق ( The crative self ): برخلاف فروید، که رفتار را نتیجه نیروی ناهشیار مبهم می‌دانست و یا بر خلاف یونگ، که می‌گفت تجارب اولیه زندگی تعیین کننده چگونگی رفتار ما هستند، آدلر خاطر نشان می‌کند که ما قادر هستیم هشیارانه اعمال و رفتار و هدف‌های خود را انتخاب کنیم.

۸) ترتیب تولد: به نظر آدلر ترتیب تولد، عامل اجتماعی تاثیرگذار مهمی در کودکی است؛ عاملی که سبک زندگی خود را از آن به وجود می‌آوریم. با این‌که خواهر و بردارها والدین یکسانی دارند و در یک خانه زندگی می‌کنند، اما محیط‌های اجتماعی همانندی ندارند. بزرگتر یا کوچکتر بودن از خواهر و بردارها، و قرار گرفتن در معرض نگرش‌های مختلف والدین، شرایط کودکی متفاوتی را به بار می‌آورد که به تعیین شخصیت کمک می‌کند.

تدوین:

سیدعلی اصغرحسینی

دانشجوی کارشناسی ارشد روان‌شناسی، دانشگاه تربیت معلم

خبرنگار روانشناسی سرویس مسائل راهبردی خبرگزاری دانشجویان ایران

منابع:

۱ ـ ساعتچی، محمود، نظریه‌پردازان و نظریه‌ها در روانشناسی، سخن، ۱۳۷۷.

۲ ـ شولتز و شولتز، نظریه‌های شخصیت، ترجمه سید محمدی، ویرایش، ۱۳۸۶.

۳ ـ منصور، محمود، احساس کهتری، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۵۸.

۴ ـ ورنون نوردبی و کالوین هال. راهنمای نظریه‌های روانشناسان بزرگ. ترجمه ‌پژوه و همکاران. رشد. ۱۳۶۹.