اولویت های ملی کاهش آسیب پذیری کشور در برابر مخاطرات ۲ ارتقاء پایدار تاب آوری ملی از طریق کاهش آسیب پذیری مبتنی بر توسعه فراگیر آموزش های همگانی پیشگیرانه و آمادگی بخش

آموزش های آگاهی بخش پیشگیرانه و آمادگی آفرین سهم به سزایی در ارتقاء ارتقاء تاب آوری انسانی جوامع در برابر اثرات زیانبار سوانح بر عهده دارد توسعه برنامه مند آموزش های همگانی, سرمایه گذاری پیشگیرانه ارزشمندی برای کاهش پیامدهایی ناسازنده سوانح و صیانت از ثروت ملی خواهد بود

در ادبیات معاصر مدیریت بحران، مفهوم تاب آوری جایگاهی کانونی یافته است. تاب آوری به معنای میزان مقاومت مندی منعطف و ناشکننده برگشت پذیر جوامع در ابعاد مختلف در برابر طیفی از فشارهای نامتعارف بیرونی ناگهانی، مفهومی ارزشمند می باشد. می توان از میزان مقاومت مندی منعطف و ناشکننده برگشت پذیر یک کشور اعم از ملت و زیرساخت های فکری، فرهنگی و فیزیکی آن در برابر پیامدهای ناسازنده سوانح به تاب آوری ملی یا تاب آوری در مقیاس ملی یاد نمود. ارتقاء تاب آوری ملی امری بالنسبه پیچیده، دشوار، هزینه بر و تابع متغیرهای متعدد و البته به همان نسبت لازم و ضروری می باشد. ضرورت و اهمیت آن را آن در برخی سطوح با کیان موجودیت یک ملت و کشور مرتبط می توان دانست. با توجه به اجتناب ناپذیری وقوع و پیشگیری ناپذیری طیفی از بلایا از جمله زمین لرزه که یکی از بلایای کثیر الوقوع در پهنه کشور ما می باشد، سیاست های ملی پیشگیرانه در این حیطه، معطوف به کاهش اثرات و آسیب پذیری ها و ارتقاء تاب آوری با تعریف یاد شده می باشد. کاهش اثرات و آسیب پذیری ها در سطوح مختلف و از جمله در سطوح انسانی و غیر انسانی قابل تعریف می باشد.کاهش اثرات زیانبار سوانح و آسیب پذیری جامعه در ابعاد سازه ایی پروسه ایی هزینه بر و ناظر به مقاوم سازی سازه ها و شرائن نامقاوم فعلی و پیشگیری از احداث سازه ها و شرائن نامقاوم جدید از طریق تصویب و اعمال ضوابط و استانداردهای سختگیرانه می باشد که موضوع این نوشتار نبوده و در جای خود از سوی اهل فن قابل طرح و تعقیب می باشد. آنچه در این مجال اما می خواهیم مورد بازتاکید قرار دهیم، کاهش آسیب پذیری های انسانی و ارتقاء تاب آوری انسانی می باشد. کاهش آسیب پذیری، ارتقاء آمادگی و تاب آوری از این منظر، ضمن داشتن ارتباط متقابل با یکدیگر، با یک سیاست گذاری مهم کشوری ارتباط می یابند. تا به امروز اما بیشتر، یک سیاست گذاری صرفا واکنشی-مقابله ای پسا وقوعی عرصه را بر تولد و نضج این سیاست گذاری راهگشا برای کاهش پایدار اثرات ناگوار سوانح و آسیب پذیری جامعه و ارتقاء آمادگی و تاب آوری شهروندان در برابر سوانح تنگ نموده بود. این سیاست راهگشا که بر اساس تجارب جهانی اثربخش در کشورهای پیشرو در مدیریت بحران به اثبات رسیده است عبارت از آموزش همگانی پیشگیرانه و آمادگی بخش شهروندان در سطوح مختلف می باشد. به نظر می رسد مدیریت بحران در کشور ما تا کنون مدیریتی منتظر بوده است. منتظر وقوع سوانح و سپس فعال شدن برای پاسخگویی پساوقوع به شرایط اضطراری، حال آنکه دیرگاهی است که پیشگیری و آمادگی به عنوان مراحل پیشا وقوع، در ادبیات مدیریت علمی بحران و در تجربیات پیشرو جهانی سهم بیشتری از منابع تخصیصی را به خود اختصاص داده و زمینه کاهش پایدار آسیب پذیری و ارتقاء آمادگی را موجب گردیده است. عنصر محوری مراحل پیشگیری و آمادگی به عنوان مراحل پیشا وقوع، مقوله راهبردی آموزش همگانی پیشگیرانه و آمادگی بخش فراگیر و اثربخش می باشد. تشکیل معاونت آموزش، پژوهش و فناوری در جمعیت هلال احمر به عنوان یکی از سازمان های پیشرو در این زمینه و مسئول کارگروه امداد و نجات و آموزش همگانی سازمان مدیریت بحران و ورود رسمی و فراگیر آموزش همگانی پیشگیرانه و آمادگی بخش به ادبیات رسمی مدیریت بحران کشور با برنامه ملی خانواده آماده در مخاطرات(خادم) با شعار خانواده آماده، جامعه آماده را می توان نقطه عطفی تاریخی در گذار نظام مدیریت بحران کشور از پاسخ سالاری محض انفعالی-انتظاری -واکنش محور به اثر گذاری-آمادگی-پویایی پیشگیری محور تلقی نمود. نقطه عطف آغاز حرکتی که ادامه آن می تواند فراگیر شدن نقش پذیری ملی که از آن با عنوان عزم عمومی می توان یاد نمود را به ارمغان آورد. ارتقاء آستانه احساس خطر ملی در قبال مخاطرات به عنوان یکی از لوازم بنیادین تبدیل این حرکت به یک نهضت فراگیر ملی در گرو استمرار این حرکت آغاز شده است. این البته نه به معنای نفی تلاش های ارزنده پیشینیان و نه الزاما بی نقص بودن این حرکت است که بالعکس این حرکت بر اساس نوعی پیشینه پژوهی برآمده از تلاش های ارزنده پیشینیان چه در جمعیت هلال احمر و چه در سایر بخش های مرتبط، بنیاد گردیده و هر حرکت نوآغازی البته نیازمند نقادی اصلاح جویانه برای پیمودن مسیر تکمیل و تکامل می باشد. آنچه اما در این میان مهم است حمایت برای استمرار یافتن این مسیر ضمن تکمیل و تکامل آن است. نحیف ماندن بخش پیشگیری و آمادگی ساختار مدیریت بحران، مترادف با فربهی بخش پاسخگویی و مقابله می باشد. نقیصه ایی راهبردی که در صورت عدم اصلاح آن مبتنی نهضت آموزش همگانی یاد شده، در سوانح بزرگ آینده همانند بسیاری سوانح پیشین، در مقیاس ملی، حجم قابلی از تولید ناخالص ملی صرف پاسخگویی و جبران سنگین زیان های پدید آمده و بازسازی زیرساخت های تخریب شده خواهد گردید. حال آنکه با سرمایه گذاری در آموزش همگانی و ارتقاء متوازن ضریب نفوذ این آموزش های اثربخش در سطح ملی می توان با حرکت به سمت کاهش تدیجی آسیب پذیری ها و ارتقاء گام به گام آمادگی و تاب آوری ملی، حجم آسیب ها و به تبع آن حجم عملیات های امدادی و هزینه های آن را فروکاست و از محل این صرف جویی، روند توسعه ملی را شتاب و کیفیتی مضاعف بخشید. تدارم نهضت آموزش همگانی پیشگیرانه و آمادگی بخش همگانی در قالب برنامه ملی خانواد آماده در مخاطرات با شعار خانواده آماده، جامعه آماده و سایر طرح های تکمیلی بعدی، در گرو سیاست گذاری های راهبردی و حمایت سیاست گذاران جمعیت در سطح مدیران عالیرتبه جمعیت و شورای عالی به عنوان عالی ترین نهاد تصمیم سازی در این وسیع ترین موسسه عمومی عام المنفعه ملی و بین المللی و البته تصمیم سازان کشور در قوای مجریه و مقننه می باشد. تدوین و ارائه طرح ها و لوایح حمایتی و تخصیص بهینه منابع در این پیوند می تواند ضامن پیوستگی و فراگیری این حرکت سازنده تاریخی باشد. بازتاب اثربخشی آن در سوانح سالیان بعدی را می توان در مقایسه با گذشته به داوری نشست.

یحیی بازیاری زاده

سرپرست معاونت آموزش و پژوهش جمعیت هلال احمر هرمزگان

مدرس تاب آوری روانشناختی در سوانح