صحافی فن تنظیم و به هم بستن صفحات کتاب یا امثال آن و قرار دادن آنها بین دو پوشش (جلد) به منظور یکجا نگاهداشتن صفحات و جلوگیری از فرسوده یا پاره شدن و تسهیل استفاده از آنها را صحافی گویند. جلد کتاب ممکن است نازک یا ضخیم باشد. جلدهای ضخیم را از مقوا می سازند و روی آن را پارچه، چرم، پلاستیک چرم نما، یا ترکیبی از این مواد می کشند (:۶ ج ۲، ص ۱۵۵۵).

تاریخچه. تاریخ جلدسازی را متفاوت بیان کرده اند و بعضی آن را مقارن با شکل گیری کتاب دانسته اند (:۵ ذیل "صحافی"). بعضی نیز گفته اند فن صحافی به وسیله به هم بستن کناره صفحات به یکدیگر پس از رواج استفاده از پارشمن* معمول شد (:۶ ج ۲، ص ۱۵۵۵).

سومری ها برای نگهداری و بایگانی الواح گلی، آنها را روی طاقچه هایی به پهنای ۴۵ سانتی متر می گذاشتند و گاهی نیز این الواح را در کوزه ها و خم های کوچک نگهداری می کردند. چینی ها برای محفوظ ماندن نوشته های خود، کاغذهای راه راه طویل به کار می گرفتند و آنها را جناقی تا می زدند. در هند درخت های بلندی وجود داشت به نام "تاری" که بر روی برگ های آن می نوشتند. سپس به وسیله عبور نخ از سوراخی که در میان برگ ها ایجاد می شد، این اوراق را به یکدیگر می چسباندند. در شهرهای مرکزی و شمال هند از پوست درخت "توز"، که "بهوج" نامیده می شد، برای نوشتن استفاده می کردند؛ اوراق نوشته شده را با اعداد متوالی شماره گذاری می کردند، بعد از اینکه کتاب تمام می شد اوراق را در یک قطعه پارچه می پیچیدند و در میان دو لوح که به اندازه همان کتاب انتخاب شده بود، می گذاشتند. این نوع کتاب را که برای نامه نگاری به کار می رفت "پوتی" می خواندند. برای نگهداری طومارهای مصری که از پاپیروس* بود و گاه طولشان به پنج متر می رسید، آنها را دور یک چوب استوانه ای شکل می پیچیدند (:۳ ۱۲ ۱۳).

در نخستین کتاب های صحافی شده، صفحات کتاب را میان دو تخته ضخیم قرار می دادند و تخته ها را با چفت یا نوار یا بندهای چرمی می بستند. ماده ای که معمولا برای پوشش به کار می رفت چرم بود، ولی عاج، نقره، طلا، ابریشم، و مخمل نیز به کار می رفت (:۶ ج ۲، ص ۱۵۵۵).

تا قرن دوم بعد از میلاد، کتاب* به شکل امروزی وجود نداشت. در مصر، رفته رفته طومارهای پاپیروس جای خود را به ورق های پاپیروس و یا پوست دادند. کتاب های مقدس مربوط به این دوره شکل مستطیل داشتند و اوراق آنها از ته به یکدیگر دوخته شده بود. این کتاب ها را برای حفاظت بیشتر با جلدهای محکمی که از باقی مانده های پاپیروس و یا ورقه های چوب درست شده بود، می پوشاندند. با گذشت زمان و پیشرفت دباغی پوست و به وجود آمدن پارشمن، چرم نازکی روی این جلد می کشیدند و حتی آن را با طرح هایی طلایی تزیین می کردند (:۳ ۱۳).

تاریخچه صحافی کتاب در غرب، تا آنجا که معلوم شده، با لوح های دو ـ لَت رومی[۱] آغاز می شود. این روکش ها مخصوص لوح های مومی بودند که از ته با حلقه هایی به هم متصل می شدند. نقاشی های دو ـ لَت را از آبنوس، شمشاد، عاج، یا بعضی مواد سخت می ساختند و گاه پوشش رویی را استادانه کنده کاری می کردند و متن واقعی با سوزن روی سطح مومی حک می شد.

پیدایش کتاب هایی به شکل کدکس با طلوع مسیحیت همزمان است. به ویژه صحافی های قبطی بازمانده از جوامع مسیحی اولیه مصر، اغلب خصیصه های اصلی صحافی کدکس ها را نشان می دهد. از صحافی های اولیه کلیسای قبطی مصر فقط تکه پاره هایی باقی مانده است.

مسلمانان، هنر چرمکاری قبطی و طلاکوبی را به سیسیل و اسپانیا بردند. مسیحیان غربی سنتی داشتند که به اواخر دوران روم باستان بازمی گشت. در اروپا و افریقا پیدایش کدکس یک پیشرفت محسوب می شد، ولی شیوه کار و تزیینات متفاوت بود. در اوایل قرون وسطی صحافی با چرم و مقوا انجام می گرفت، ولی از دوران قبل از قرن یازدهم نمونه های معدودی در دست است. نمونه ای از صحافی جواهرنشان از قرن هفتم باقی است. صحافی جواهرنشان که در فاصله قرن های نهم تا دوازدهم به سفارش امپراتوران و اشراف زادگان انجام می گرفت، بیشتر به منظور نمایش مهارت های هنری بود. نمونه هایی از این صحافی ها متعلق به قرن نهم در کتابخانه ملی ایالت بایر آلمان موجود است.

صحافی های رومیایی (رمانسک) متعلق به قرن دوازدهم و سیزدهم، صحافی های برجسته ای هستند که حدود دویست نمونه از آنها باقی مانده است. مهرهای روی جلد نشانگر شخصیت های کتاب مقدس نظیر دود، سامسون، و مریم باکره، و همچنین شخصیت های اساطیر کلاسیک چون سنتورها و سیرن ها بود. صحافی رومیایی در آلمان، انگلستان، و فرانسه رایج بود. دو فروشگاه خاص و مهم در این زمینه در پاریس در همسایگی دانشگاه سوربن در فاصله زمانی ۱۱۳۵ و ۱۱۴۶ دایر بود. مهرکوبی در قرن های پانزدهم و شانزدهم میلادی، یعنی دوران غلبه سبک گوتیک به سطح بالایی از دستاوردهای هنری رسید. صحافی در ایتالیا، به ویژه ونیز، در این قرن ها پیشرفت قابل ملاحظه ای داشت.

در اوایل قرن هفدهم یک صحاف گمنام فرانسوی صحافی های استثنایی و ارزنده ای عرضه داشت که با طرح های هندسی مهرکوبی و طلاکوبی شده بود. سنت مهم صحافی فرانسه مربوط است به دوره رنسانس که تا امروز هم باقی مانده است و هنوز هم پاریس مهم ترین مرکز صحافی های ظریف و پرزرق و برق دنیا محسوب می شود.

اسپانیا، در نتیجه سلطه مغربی ها، همواره کشوری متفاوت به حساب آمده و سنت های صحافی در این کشور نیز از این شرایط متأثر بوده است. تأثیر سنت صحافی عربی به صورت استفاده از نوارهای به هم بافته، حلقه ها و خال ها، با چند مهر پیوست، آشکار است. صحافی اسپانیا، همانند ایتالیا، به شدت از صحافی فرانسوی متأثر است.

بعد از دوره گوتیک (۱۵۳۱ ۱۵۸۶) صحافی آلمان متحول شد و از سبک فرانسوی و ونیزی تأثیر گرفت. در قرن هفدهم نقش مهرها بیشتر از طبیعت مایه می گرفت. درباره صحافی قرن هجدهم آلمان مطالب چندانی در دست نیست و نیازمند تحقیق بیشتر است. در قرن نوزدهم بعضی از صحافان ماهر و قابل آلمانی به ایالات متحده، انگلیس، و دیگر کشورها مهاجرت کردند. در قرن بیستم، صحافی دستی در آلمان به افتخارات نوینی نائل آمده است و حتی برخی صحافان آلمانی در سطح جهانی شناخته شده هستند.

صحافی در انگلیس تا پیش از قرن هجدهم هیچ برتری و افتخاری کسب نکرد. صحافی انگلیس دنباله روی صنعت صحافی گوتیک آلمان و کشورهای پایین تر از آلمان بود. در نیمه دوم قرن شانزدهم، در انگلستان، مجموعه داران بزرگی وجود داشتند که بهترین صحافان محلی و اروپایی را استخدام کرده بودند. برخی از گردآورده های ایشان در کتابخانه بریتانیا* موجود است. طلاکوبی جلدها در حدود ۱۵۴۰، یعنی بیش از نیم قرن پس از رواج طلاکوبی در اروپا، به کار رفت، البته تأثیر سبک ایتالیایی در آن واضح است. در اروپا، انگلیس، و امریکا ارتباط نزدیکی بین صنعت چاپ و صحافی وجود داشت و در قرن های شانزدهم و هفدهم تمامی فرایندهای حروفچینی و حتی خرده فروشی محصول نهایی در یک کارگاه انجام می گرفت. در قرن هجدهم صحافی دستی انگلیس جایگاه خود را پیدا کرد و صاحب سبک شد. البته صحافی های اواسط قرن نوزدهم و بعد از آن در انگلیس و امریکای شمالی از نظر هنری اهمیتی ندارند، ولی معدودی کارهای صحافی ناب در این دوره وجود دارد.

در ایالات متحده، سنت صحافی انگلیسی همواره بیشترین تأثیر را بر صحافی دستی داشته است. در اوایل قرن بیستم، سبک جدیدی در نیویورک ابداع شد و صحافی های بسیار ارزشمندی در چاپخانه های بزرگ و کتابخانه هایی که کتاب های دارای صحافی دست ساز را نگهداری می کردند، تولید می شد. صحافان آلمانی مهاجر که از دهه ۱۹۳۰ به قاره امریکا آمدند، تأثیر قابل ملاحظه ای بر این صنعت و هنر در جهان نو گذاشتند.

سبک های صحافی قرون وسطایی در هلند و بلژیک و لوکزامبورگ به صحافی آلمانی بسیار نزدیک بود. از قرن هفدهم به بعد، صحافان این کشورها، به موفقیت هایی دست یافتند.

در کشورهای اسکاندیناوی تا پایان قرن نوزدهم، سبک صحافی تا حد زیادی تقلیدی بود، هر چند که تصادفآ نمونه هایی برتر، از نظر کار و نقش های روی جلد، به ویژه در کپنهاگ دیده شده است، از این پس، بیشتر صحافی ها به یافته های فردی در این کار اختصاص دارد.

در سوئد نیز پیش از ۱۸۵۰، صحافی کتاب ها غالبآ تقلیدی از سبک فرانسوی و تا حدودی انگلیسی و آلمانی بود. بعد از ۱۸۵۰، نمونه هایی از صحافی خاص و ناب سنتی دیده می شود. در فاصله دهه های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ هنر صحافی کتاب پیشرفت کرد که حتی بر سنت کتاب سازی ممالک اسکاندیناوی تأثیری پایدار گذاشت.

در ۱۸۸۷، کارگاه صحافی مخصوص صحافی دست ساز در نروژ تأسیس شد که در آن هنرمندان برجسته نروژی به خلق آثار هنری می پرداختند.

در دهه ۱۹۵۰ نمایشگاه های بسیار مهمی از صحافی های دست ساز انگلیسی، آلمانی، سوئدی، دانمارکی با حمایت مالی کتابخانه های دانشگاه کنتاکی برپا شد. ذوق هنری آثار ارائه شده در این چهار نمایشگاه توجه قابل ملاحظه ای را به خود جلب کرد؛ همچنین این آثار شواهدی را نشان می دادند که بر اساس آن می توان پذیرفت در نیمه دوم قرن بیستم بعضی از بهترین صحافی ها و طراحی های کتاب از کشورهای شمال نشأت گرفته است (:۸ ج ۲، ص ۴۹۳ ۵۰۴).

تاریخ صحافی در فرهنگ ایرانی و اسلامی در مقوله هنر و پیشه ورّاقی* می گنجد و جزئی از آن به حساب می آید (:۱ ۷۷). وَرّاق به کسی اطلاق می شد که کاغذ* می ساخت و یا ورق کاغذ را به اندازه های گوناگون می برید. این لغت گاه به معانی کاتب و کُرّاسه نویس و مُجلِّد نیز به کار رفته است (:۷ ۸۲۴). ایرج افشار می نویسد: "ورّاق معمولا به کسی گفته می شد که نسخه ها را کتابت* و تزیین و تجلید و وصّالی می کرد و خود آن را می فروخت. وَرّاقان اغلب دکانی داشتند که محل تجمع اهل فضل و ادب بود". به نوشته وی: "صحافی و مجلدگری در تمدن و فرهنگ سنتی ما عبارت از حرفه و هنری است که صاحب آن پیشه، کتاب بی جلد را تجلید، کتاب معیوب را وصّالی و مرمت و شیرازه دوزی، و کاغذ کتابت را جدول کشی می کرد. همچنین می توانست اوراق موش خورده، کرم زده، و آتش دیده را به وسیله متن و حاشیه کردن، حیات تازه ای بخشد و کاغذ را آهار مهره و احیانآ دو پوست سازد" (:۱ ۷۷ ۷۸). اما صحاف در ادوار پیشین، تنها به تجلید کتاب نمی پرداخته، بلکه با این نام و یا به عنوان ورّاق به استنساخ*، مقابله، و تصحیح نسخ نیز اهتمام می کرده است (:۷ ۶۹۰).

در طرح کتاب ها که از سنت قِبطی نشأت می گرفت، معمولا محور افقی کتاب بلندتر از محور عمودی آن بود و جلدها به روش ضربی و بدون پوشش طلا تزیین می شد. در قرن پنجم و ششم هجری، جلد با طلا و یا با نقاشی تزیین می شد. طی این مدت محور عمودی کتاب بلندتر شد. قدیمی ترین جلدهای مربوط به جوامع اسلامی که تاکنون به دست آمده، متأثر از طرح ها و روش های قبطی بوده است (:۳ ۱۷ ۱۸).

در آثار قدیم اسلامی مطالبی درباره صحافان و جلدهای گرانبهای ساخت دست ایشان دیده می شود، ولی متاسفأنه به نظر می رسد هیچ یک از این جلدها پس از حمله مغول برجای نمانده است. اطلاع ما از جلدسازی تا قبل از قرن ۱۴م. بسیار محدود است و حتی اطلاع ما از جلدسازی در قرن ۱۴م. در ایران و نواحی مجاور به نمونه های معدودی خلاصه می شود که در موزه های هنر اسلامی موجود است(:۶ ج ۲، ص۱۵۵۵).

قرن هشتم و نهم هجری را می توان عصر طلایی هنر صحافی و جلدسازی در ایران به شمار آورد. کارهای این دوره بیشتر بر پوست بز، به رنگ های قهوه ای و قرمز انجام شده است و نهایت مهارت در طلاکوبی و تزیین چرم را نشان می دهد (:۳ ۱۹ ۲۰). در دوره های متأخر، از جمله در عهد تیموریان و صفویان نیز صحافان، علاوه بر تسلط به فن تجلید به دیگر هنرهای عصر خود، چون افشانگری، ابری سازی، نقاشی، مقواسازی، تذهیب* و خوشنویسی آگاه بودند و بعضآ پاره ای از فنون ادبی روزگارشان را هم می دانسته و از زمره اهل فضل و دانش بودند (:۴ ۴۹۰).

در عهد شاهرخ تیموری، هنر جلدسازی در خطه خراسان، به ویژه هرات، به اوج کمال رسید. جلدهای ایرانی این دوره بر نظایر خود در اروپای قرون وسطی برتری دارند. در اوایل قرن ۱۶م./ اواخر قرن نهم هجری قمری، نقاشی با استفاده از لاک، که احتمالا در زمان تیمور یا جانشینان وی از چین به ایران آمده بود، در جلدسازی به کار گرفته شد. در عهد صفویه ظریف کاری دوران تیموریان منسوخ شد. در دوران پادشاهی فتحعلی شاه قاجار، جلدسازی تحت الشعاع صحافی اروپایی قرار گرفت (:۶ ج ۲، ص ۱۵۵۵). در دوران ناصرالدین شاه قاجار صحافی به روش روغنی (لاکی) ترقی بسیار کرد و استادان زبردستی در شهرهای تهران، شیراز، اصفهان، و دیگر شهرها آثار و شاهکارهایی برجای گذاشتند. صحاف باشی مشهد از جمله این استادان است. در ۱۲۹۶ق. به دستور ناصرالدین شاه، مؤسسه "مجمع الصنایع" در تهران به وجود آمد. ظاهرآ جلدهای بسیاری که از کتاب های کتابخانه اندرونی شاهی بدست آمده و بعدها به کتابخانه سلطنتی انتقال یافته، کارهایی است که در همین مجمع الصنایع درست شده است. در میان کتاب های ناصرالدین شاه، جلدهایی اعم از چرمی و یا پارچه ای (بیشتر مخمل) موجود است که به روش فرنگی تهیه شده و حتی گاهی برای اینکه کاملا حالت کارهای فرنگی به آنها داده شود به جای لچک و ترنج روی آنها نقش شیر و خورشید ضرب کرده اند. تعدادی از این نوع جلدها را در کتابخانه سلطنتی سابق و بخشی دیگر را در کتابخانه ملی ایران* می توان دید (:۲ ۸ ۹).

صحافی با استفاده از جلدهایی که با جواهرات فراوان و نظایر آنها تزیین می شدند، در دوران گذشته در مشرق زمین رواج داشت و از آنجا به اروپا راه پیدا کرد و در میان نخستین صحافان اروپایی که بیشتر از راهبان بودند، معمول گشت. این راهبان برای آرایش جلدهای نسخه های خطی از زیورآلات و حتی جواهر استفاده می کردند. نمونه هایی از این جلدها که از قرن ۴م. در اروپا رایج بود، در کلیساها و موزه های اروپا باقی است. مذهب مانی نیز که به توسعه نقاشی در کشورهای شرقی اسلامی کمک بسیار کرده، تاثیری بسزا بر جلدسازی تزیینی داشته است (:۶ ج ۲، ص ۱۵۵۵).

مراحل صحافی. صحافی به طور کلی سه مرحله دارد:

۱) ترکیب بندی. ترکیب بندی عبارت است از یکجا و کنار هم گذاشتن صفحات کتاب به ترتیب شماره صفحه. این مرحله از چهار عمل، تشکیل می شود: الف) تا کردن. در این عمل که با دست یا ماشین انجام می گیرد، اوراق بزرگ چاپی که چند صفحه بر پشت و روی آن چاپ شده است طوری تا می شوند که صفحات پشت سر هم قرار گیرند، ورق تاخورده را یک فرم چاپی می نامند و معمولا مضربی از ۴ است؛

ب) لَت گذاشتن. منظور از آن، گذاشتن بعضی صفحات رنگی مخصوص، نقشه یا تصاویر خارج از متن، بین صفحات یک فرم است. این کار با دست انجام می گیرد؛

ج) مرتب کردن. در صحافی کنار هم گذاشتن فرم های متعدد یک کتاب را به گونه ای که صفحات کتاب به دنبال هم قرار گیرند، مرتب کردن می گویند. این عمل، در صحافی ماشینی به وسیله ماشین های ترتیب انجام می گیرد؛ و

د) دوختن. پس از مرتب کردن فرم ها، ته فرم های هر جلد باید به یکدیگر دوخته شود. این کار به دو روش ته دوزی و کناره دوزی انجام می گیرد. البته کتاب های ارزان قیمت را اساسآ ته دوزی نمی کنند، بلکه بسیاری از آنها را به کمک ماشین مخصوص، به طریقه ته چسب، صحافی می کنند. بعضی اوقات نیز فرم های یک کتاب را فقط با کوک فلزی می دوزند و با چسب به جلد می چسبانند.

۲) شکل بندی. در شکل بندی کتاب نیز چهار عمل صورت می گیرد:

الف) کوبیدن. دوختن فرم های کتاب باعث می شود در محل عطف تورم پیدا شود. برای از بین بردن این تورم فرم ها را تحت فشار قرار می دهند؛

ب) چسب زدن. برای جلوگیری از شل شدن کوک ها در روش ته دوخت، لایه ای از چسب مخصوص بر سطح عطف کتاب می کشند؛

ج) لب بریدن. لبه های ناهموار فرم های کتاب را پس از دوختن و کوبیدن با ماشین برش می برند تا تمامی نسخه های کتاب قطع یکسان

پیدا کنند؛ و

د) گردسازی، پشت کوبی، و آستربندی. در این مرحله ابتدا سطح عطف کتاب محدّب می شود، سپس یک تکه پارچه با سریشم به سطح عطف کتاب چسبانده می شود که آن را آستر می نامند. در صحافی دستی شیرازه ها را به عطف می دوزند، ولی در صحافی ماشینی شیرازه ها را تنها برای تزیین به دو سر عطف می چسبانند.

۳) جلدبندی. جلدبندی شامل سه مرحله است:

الف) جلدسازی. معمولا جلد کتاب ها از مقوا و پارچه یا از کاغذ ضخیم ساخته می شود. برای این کار، ابتدا ورقه های بزرگ مقوا را به وسیله ماشین برش در اندازه مطلوب بریده، سپس روی پارچه یا کاغذ ضخیمی که سطح درونی آن چسب خورده، چسبانده می شوند و در عین حال باریکه هایی از کاغذ ضخیم نیز به صورت عطف در فاصله میان هر دو قطعه مقوا بر پارچه زیرین می چسبد. سپس لبه های اضافی پارچه به طرف توی جلد برگردانده و بر سطح داخلی، دو قطعه مقوا می چسبانند؛

ب) چاپ جلد. درج عنوان، نام نویسنده، و دیگر اطلاعات کتابشناختی و بعضی تزیینات روی جلد و عطف کتاب را چاپ جلد می نامند. این کار با چاپ به روش عادی و یا به روش طلاکوبی صورت می گیرد. در روش اخیر از حروف مخصوص و یا کلیشه و ورقه های نازک طلایی یا رنگی استفاده می شود؛

ج) جلدگذاری. در این مرحله به سطح دو آستر بدرقه کتاب و پارچه مشبک عطف کتاب چسب می زنند و فرم های به هم متصل شده را داخل می گذارند و با وارد کردن فشار، عطف فرم ها را به عطف جلد، و آستر بدرقه ها را به سطح داخلی جلد می چسبانند. سپس کتاب ها را چند ساعت زیر پرس می گذارند تا خشک شوند(:۶ ج۲، ص ۱۵۵۵ ۱۵۵۶).

پس از اختراع چاپ توسط گوتنبرگ در ۱۴۴۰م. بازار چاپ و نشر کتاب رونق پیدا کرد. با افزایش تعداد باسوادان و به تبع آن رونق بیشتر بازار نشر، بازار صحافی نیز گرم شد. بعضی از صحافان عاشقانه و هنرمندانه به این کار می پرداختند و حتی گاهی جلد کتاب را از محتوای آن ارزشمندتر، می ساختند.

تا اوایل قرن بیستم، یعنی پیدایش صحافی ماشینی، کتاب ها با دست صحافی می شدند. از ۱۹۳۰ به بعد، یعنی با پیدایش نخستین ماشین های مجهز صحافی، تمامی مراحل صحافی توسط ماشین انجام می گرفت. البته امروزه هنوز هم کتاب هایی با دست صحافی می شوند. صحافی دستی استحکام بیشتری دارد، ولی بدیهی است که بسیار کندتر از صحافی ماشینی انجام می گیرد. صحافی ماشینی با اختراع ماشین های مجهزتر همواره در حال تکامل بوده است (:۶ ج ۲، ص ۱۵۵۵).

در دهه ۱۹۵۰، صحافی بدون نخ موسوم به "ته چسب" ابداع و مرسوم شد. این شیوه صحافی که بدون استفاده از عمل دوخت و به وسیله ماشین انجام می گرفت، جانشین ته دوزی کتاب شد. از این پس با استفاده از تسمه نقاله، مراحل صحافی با سرعت زیاد و در یک خط تولید انجام گرفت. در اوایل ۱۹۶۰ مراحل مختلف کار صحافی، از دوختن تا پرس کردن و بسته بندی، بدون دخالت دست انجام می گرفت. در اواخر دهه ۱۹۶۰، ماشین هایی به وجود آمدند که قادر بودند تا ۶۰ جلد کتاب را در یک دقیقه صحافی کنند. در صحافی ماشینی پیشرفته امروزی، مراحل مختلف صحافی که جدا جدا و توسط ماشین های مختلف انجام می گرفت، یکپارچه شده است. این ماشین ها تمامی مراحل صحافی را انجام داده، حتی در آخرین مرحله برای توزیع بسته بندی می کنند (:۳ ۲۶ ۲۷).

مسعود بهمن آبادی

نیز نگاه کنید: جلدسازی؛ کتابسازی و کتاب‌آرایی

مآخذ: )۱ افشار، ایرج. "صحافی از نگاه فرهنگ و تاریخ". در صحافی سنتی. تهران: کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ۱۳۵۷، ص ۷۷-؛۹۴ )۲ همو. "صحافی فرنگی‌ساز در ایران". فصلنامه کتاب. دوره دهم، ۱ (بهار ۱۳۷۸): ۷-؛۱۴ )۳ بادرامپور، کبری. صحافی. تهران: وزارت آموزش و پرورش، ؛۱۳۷۳ ۴) حسین، یوسف. "رساله صحافی" در نجیب مایل هروی. کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۷۲، ص ۴۵۹-۴۹۵؛ ۵) سلطانی، پوری؛ راستین، فروردین. دانشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی. ذیل "صحافی"؛ )۶ "صحافی". دایره‌المعارف فارسی ]مصاحب[. ج ۲، ص ۱۵۵۵-؛۱۵۵۶ )۷ "واژگان نظام کتاب‌آرایی". در نجیب مایل هروی. کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۷۲، ص ۵۷۱-؛۸۳۲

۸) Thompson, Lawrence S. "Binding". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol.۲, PP. ۴۸۶-۵۱۰.

[۱]. Roman Diptych