آذربایجان در تاریخ و فرهنگ ایران از جایگاه ویژه ای برخوردار است که فرصت پرداختن به آن در این مقال وجود ندارد. با این حال اشاراتی به اهمیت تاریخی آذربایجان ضروری می نماید. رسمیت مذهب تشیع توسط شاه اسماعیل صفوی در آذربایجان از مسائل مهم و نقاط عطف تاریخی و مذهبی است که سیر تاریخ و تحولا ت ایران را تغییر داد. از این پس سرحدات ایران در آران آذربایجان محل رویارویی قدرت های مهاجم عثمانی و روسی بود.

بدون تردید اگر هویت شیعی و ملی قدرتمند مردمان این خطه از خاک پاک ایران نبود، ایستادگی در برابر یورش های سهمگین ترکان عثمانی قابل درک و تصور نبوده و نیست. جنگ های تحمیلی روسیه علیه ایران که با برتری نظامی و تسلیحاتی روس ها با دو قرارداد تحمیلی و جدایی ۱۷ شهر ایرانی آران پایان توسعه طلبی روس ها در سرحدات، ایران نبود و از قرارداد ترکمانچای تا ۱۹۰۷ که ایران بین روسیه و انگلیس تقسیم می گردد، روس ها همواره به سرحدات ایران در آذربایجان متعرض شده و قسمت هایی از خاک ایران چون سرحدات حسن خانلو را هم به تصرف خود درآوردند.

در پی قرارداد ۱۹۰۷ عملا روس ها اقدامات مهمی را جهت تجزیه آذربایجان در پیش گرفتند که از آن جمله تغییر نام کوچه ها و خیابان ها، شناسایی معابر و معادن و... است. با انقلا ب اکتبر موقتا سیاست های توسعه طلبی روس ها را متوقف گردید. پس از استقرار تشکیلا ت کمونیستی در قفقازیه کمیته هایی برای تجربه آذربایجان از ایران و الحاق به شوروی تشکیل گردید.

روس ها همچنین با اعزام جاسوس های متعدد طی مهاجرت اجباری ایرانیان مقیم قفقاز در دوره رضاشاه اقدامات لا زم را برای تجربه قطعی آذربایجان در سال های بعد که به سردمداری فرقه دموکرات و هدایت سیدجعفر باقراف فراهم آوردند. طی دوران استیلا ی روسیه تزاری بر آران تلا ش گسترده ای برای حذف فرهنگ و هویت اصیل ملی و ایرانی از آن سامان ایرانی و اسلا می صورت گرفت.

عده بیشماری توسط روس ها به شهادت رسیدند، مساجد تعطیل گردید، زبان فارسی که زبان ملی مردم آن سامان بود، از تدریس در مکاتب و مدارس برچیده شد و هر چیزی که ارتباط و ربطی و پیوندی با مام میهن ایران داشت، از میان رفت. این روند در دوره استیلا ی کمونیسم بر آن نواحی شیعی نشین با شدت و خشونت بیشتری اعمال گردید، برای آنکه علا وه بر ضدیت و کینه جویی نسبت به اصالت ملی و پیوستگی با ایران، ضدیت و دشمنی با تشیع که پیوندی مستحکم تری با ایران اسلا می دارد، هم در دستور کار کمونیست ها قرار گرفت.

کمونیست ها کتاب های نوحه و مرثیه را از بین می بردند تا بلکه هویت اصیل شیعی و ایرانی مردم آران را نابود کنند. از طرف دیگر مسوولا ن فرهنگی امنیتی شوروی برای آنکه از پیوستن و اندیشه پیوستن این خطه ایرانی به مام میهن جلوگیری کنند، کینه ها و دشمنی نفرت انگیزی از فارس و فارس ها را طرح و بسط دادند. چنین القا کرده اند آذری ها دشمن خونین و خون آشامی به نام قوم فارس دارند که همواره به قتل و غارت و جنایت علیه آذری ها اقدام کرده است. از طرف دیگر کمونیست ها برای قطع روابط دینی، ادبی و فرهنگی آران و مام میهن با تغییر الفبا بزرگ ترین جنایت و خیانت خود را آشکار نمودند. در حقیقت دستان خیانتکاری، مردم آن سامان را از دسترسی به میراث ارزشمند ادبی، فرهنگی، مذهبی و هویتی خود محروم کردند. تاریخ نگاران روسی هم برای آنکه خیانت را تمام کنند، به جعل تاریخ و نگارش تاریخی متناسب با حکومت تزاری و سپس کمونیستی پرداختند، از جمله تحریفات بچگانه آنها این است که در ترکمانچای آذربایجان به دو قسمت تقسیم شد و قسمتی را روس ها اشغال و قسمتی را ایران...

ادامه این روند را پس از استقلا ل جمهوری آذربایجان در پی فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی می توان دید. غفلت، سستی، ناآگاهی متصدیان امر چون بنیاد ایران شناسی یا وزارت امور خارجه، صدا و سیما، مطبوعات و... چنان وضعیتی را پیش آورد که عده ای مغرض و ناآگاه با استناد از قطع هویت اصیل مردم آران، جعلیاتی را سر هم کرده و مدعی نواحی گسترده ای از خاک و تاریخ و ادبیات ایران شوند تا جایی که روی کتاب های درسی جمهوری آذربایجان نقشه آذربایجان بزرگ تا نزدیکی های تهران با رنگ زرد (قلمروی آذربایجان بزرگ) ترسیم گردیده است.

نقشه دهه هایی که به نام امپراتوری آذری دولت صفوی جعل و ساخته اند، بیش از آنکه محصول غرض ورزی گروهی مغرض که در یافتن پیشینه تاریخی خود دچار سردرگمی شده اند، محصول غفلت، سستی و ناآگاهی برخی سازمان های ایرانی است