برده داری یک شکل افراطی نابرابری اجتماعی است که در آن بعضی افراد، در واقع به عنوان دارایی، در تملک دیگران اند.برده داری یکی از فرماسیون های است که در جریان تکامل تاریخ، جای کمون اولیه را گرفته است. این نخستین صورت بندی کلاسیک اجتماعی اقتصادی بر شالوده استثمار فرد از فرد است که در آن طبقات وجود دارد و به جای تساوی بین افراد، مناسبات فرماندهی و فرمانبرداری پدید می شود. برده داری، در مرحله تلاشی کمون اولیه و بر شالوده افزایش نابرابری اقتصادی که خود ثمره پیدایش مالکیت فردی بود، شکل گرفت.

تاریخچه

در ایالات متحده آمریکا،آمریکای جنوبی،و هند غربی در قرن هجدهم و نوزدهم، برده ها تقریباً فقط به عنوان کارگران مزرعه و خدمت کاران خانگی مورد استفاده قرار می گرفتند. در آتن قدیم، بردگان ممکن بود مشاغل مختلف داشته باشند.در روم،بسیاری از بردگان باسواد بودند و به عنوان کارگزاران اداری حکومت کار می کردند؛بسیاری در زمینه مهارت های صنعتی آموزش دیده بودند. در روم،بعضی بردگان به تجارت می پرداختند در حالی که بعضی در کشت زارها و معادن کار می کردند. در آشور،سومر،بابل و مصر، با بردگان با خشونت بسیار رفتار می شد.

تجارت برده تا قرن نوزدهم توسط کشورهای اروپایی و ایالات متحده آمریکا انجام می گرفت.در حدود یک قرن پیش در آمریکای شمالی و جنوبی به بردگان آزادی داده شد. برده داری،امروزه در جهان به طور کامل ریشه کن گردیده است.

برده داری در ادیان مختلف

سه برده آفریقایی.برده داری در ادیان مختلف و در سالهای گوناگون تاریخ بشر، از برخوردهای متفاوتی در بین شارعان و بنیانگزاران ادیان برخوردار بوده است. بدین روی این عمل را در ادیان مختلف مروری میکنیم:

برده داری در دین یهود

در دین یهود برده داری جایز شمرده شده است و بردگانی که در تملک بنی اسرائیل بودند، به میراث می رسیدند.[۱] عبرانیان می توانستند دختر یا پسر خود را به بردگی بفروشند.[۲] مجازات کشتن یک برده در نزد یهود کمتر از مجازات قتل یک مرد آزاد بود.[۳] اگر مرد یهودی چشم بنده عبرانی اش را نابینا می کرد، یا دندان بنده اش را می شکست، می بایست او را آزاد می نمود.[۴] اگر گاوی بنده یا کنیزی را به شاخ می زد، سی مثقال نقره به صاحب برده داده می شد و گاو را هم سنگسار می کردند، در حالی که اگر گاو مرد یا زن آزادی را به شاخ می زد، گاو سنگسار شده و صاحب گاو نیز کشته می شد.[۵] نزد یهود مردی که با کنیز خویش می آمیخت، عملش زنا محسوب می شد و زن او حق داشت آن کنیز را بفروشد و از خانه خویش دور کند. در بین شخصیت های تورات؛ ابراهیم،بوعز،شائول،اسحاق،سلیمان و داوود برده داشتند.

برده داری در دین مسیح

دین مسیح شریعت یهود را تأیید کرده و برده داری را نیز جایز شمرده است.[۶] این دین بردگان را به تسلیم و اطاعت صاحبانشان دستور داده است، و در این حکم فرقی بین صاحبان ملایم و پرخاشگر نیست.[۷] در این دین به بردگان دستور داده شده است که در نزد صاحبانشان کمال امانت رابه جای آورند،آنان را شاد سازند و از حاضرجوابی بپرهیزند.[۸] همچنین دین مسیح بردگان را به خدمت با اخلاص و فداکاری تشویق کرده و آنان را از ریاکاری بازداشته است.[۹] در نامه پولس به قلسیان، به مردم توصیه شده که با بردگانشان رفتار عادلانه داشته باشند.[۱۰] نزد مسیحیان فرزندی که از یک کنیز برای مرد به دنیا می آمد،برده بود.[۱۱]

برده داری در اسلام

ـ پیشینه

در عربستان پیش از اسلام، بردگان در تملک کامل صاحبانشان قرار داشتند. با ظهور اسلام، محمد پیروانش را به خریدن و آزاد ساختن بردگان تشویق کرد. در مدت کوتاهی از بعثت محمد، بردگانی چون عمار یاسر، بلال حبشی، هلال حبشی، ابوفهیره و کنیزانی چون لبینه، زنیره، نهدیه و ام عبیس آزاد گشتند.اسلام تمام افراد را با هم برابر دانست و تنها ملاک برتری را تقوا دانست.[۱۲] قرآن نیز بندگی غیرخدا را ممنوع ساخت [۱۳] و تمام انسان ها را با یک دیگر برادر دانست.[۱۴]هرچند اسلام، برده داری را به طور کامل ممنوع نکرد اما چنان انسانیتی را به بردگان توصیه کرد که در جامعه اسلامی برده به مثابه عضو خانواده تلقی می شد.[۱۵] پیغمبر اسلام، کسی را که بنده خودش را بزند از بدترین مردم خوانده بود و وقتی نیز توصیه کرد که بندگان را عبد نخوانید بلکه مرد جوان(فتی) بخوانید. [۱۶] پیغمبر اسلام با این سخن که بدترین مردم آن است که مردم را می فروشد، مخالفت اسلام را با تجارت برده علنی کرد.[۱۷] بندگان درم خرید در غزنه، هند و مصر سلطنت هایی را به وجود آوردند و بعضی نیز به خلافت رسیدند. در بین بندگان مسلمان کسانی بودند که در امور اجتماعی و امور حکومتی نقش داشتند و در مجالس ادبی و سیاسی شرکت می کردند.[۱۸] بندگان مسلمان حق تصرف در دارایی خود را داشتند و به راحتی می توانستند کار کرده و از عواید آن بهره مند شوند. پیغمبر اسلام در جنگ بدر، تمام اسیران را آزاد کرد و فقط در جنگ بنی المصطلق برای این که مشرکان در بین خانواده های مسلمان پخش شوند و به تدریج اصلاح شوند؛دستور داد که افراد قبیله به بندگی گرفته شوند که آن ها هم پس از ازدواج محمد با جویریه آزاد گشتند.[۱۹] در اسلام، همچنین بندگان به ارث نمی رسیدند و پس از مرگ مولایشان آزاد می شدند.

از دیدگاه اسلام

اسلام برده داری را تنها در اسیران جنگی از کفار اجازه داده است. یعنی بعد از اسارت آنان سه فرضیه نسبت به آنان متصور است:

آنان را رها کرده تا به قوم خود بازگردند، تا وباره برنامه چینی کرده و درصدد مخالفت دیگر باشند (که این برخلاف عقل و شرع است)

تمام آنان را به قتل برسانند (که این هم برخلاف عقل و منطق و انصاف است)

آنان را به اسارت نگه داشته و داخل خانه مسلمانان بُرده تا تحت تربیت آنان قرار گیرند، و با مقرراتی که اسلام برای نگهداری آن ها داشته و مورد تجاوز و تعدی قرار نگیرند (که این روش به حق نزدیکتر و مطابق عقل سلیم است)

پیش از اسلام و پس ز اسلام

مسأله کنیز و برده داری تا زمان صدر اسلام یک فرهنگ بوده و به همین خاطر با سنت ها و فرهنگ های جامعه نمی شود یک مرتبه مقابله کرد. و از طرف دیگر، شرایط زندگی و معیشت بسیار سخت و دشوار بود و انسان ها به تنهایی نمی توانستند تدارک زندگی روزمره خود را داشته باشند، بلکه نیاز به افرادی بود که در کارهای روزمره به زندگی انسان ها کمک کنند. گرچه با گذشت زمان، امروزه موضوع برده داری و استفاده از آن در زندگی روزمره، خود به خود از بین رفته است.

رعایت حقوق بردگان

اسلام برده داری را به رسمیت شمرده ولی برای بردگان حقوق خاصی بر گردن موالیان و جامعه و حتی حکومت اسلامی قرار داده است. براساس تعالیم دین اسلام، مسلمانی نمی تواند بیش از حد معین از برده خود کار بکشد. همچنین مسلمانان نمی توانند از برده زمین گیر و جزامی و کور کار بکشد. اگر کسی به برده خود جنایت فجیعی وارد کرد دیگر نمی تواند از او بهره ببرد.

اهل بیت نیز نهایت احترام را در حق برده ها داشته و برای آنها حقوق خاصی قرار داده بودند:

براساس روایات موجود، رضا امام هشتم شیعیان، با بردگان خود بر سر یک سفره غذا می خورد[۲۰]

براساس روایات موجود، روزی علی به برده خود دستور داد که دو لباس، یکی به قیمت دو درهم و دیگری به قیمت یک درهم بخرد. برده خرید و به علی داد. علی لباس دو درهمی را به برده داد و لباس یک درهمی را برای خود برداشت. وقتی قنبر (برده علی) از علت این کار سوال کرد و علی گفت: «من سنی را گذرنده ام و همین لباس برای من کافی است، ولی تو جوانی و احتیاج به لباس بهتر داری»[نیاز به ذکر منبع]

در روایتی از رضا چنین آمده: «هر گاه کسی برده ای را آزاد کرد که چاره این دارد، بر اوست که آن برده آزاد شده را تکفل کند ا به حد بی نیازی برساند. و امیر المؤمنین چنین می کرد»[۲۱]

و نیز از محمد نقل شده که درباره بردگان گفته :«از همان چیزی که می خورید به بردگان خود هم بخورانید و از آنچه می پوشید به بردگانتان هم بپوشانید»[۲۲].

آزاد کردن بردگان (عتق)

گرچه اسلام اصل رقیت و بردگی را با شرایط و خصوصیات آن امضا کرده است، ولی بعد از رسیدن به اهداف خود هرگز رضایت به نگه داری آنان در بندگی را نداده است، و به همین دلیل وسایل آزادی آنان را به هر نحو ممکن و به وسایل گوناگون فراهم ساخته است که برخی از آنان قهری ست و برخی اختیاری؛ برخی به اختیار موالی و صاحبان برده است و برخی دیر نیز در اختیار بردان.

فقهای اسلامی در کتاب های خود به تبع آیات و روایات بابی را تحت عنوان «کتاب العتق» باز کرده و احکام آن را به طور مفصل آورده اند، در حالی که برای رقیت و برده گیری کتاب مستقلی نیاورده اند.

برخی از قوانینی که سلام برای آزادی بردگان جعل کرده:

۱) قانون عتق به عنوان صدقه:

طبق این قانون، آزادی بنده در راه خدا عنوان صدقه بر خود گرفته و بر آن ثواب متفرع شده است. رسول خدا فرمود: «هر کس برده مؤمنی را آزاد کند این عملش باعث آزادی او از آتش جهنم خواهد شد».

۲) قانون عتق به عنوان کفاره:

طبق این قانون، خداوند کسانی که با برخی تکالیف او مخالفت عملی کردند، مجازات دنیوی آن را آزاد کردن بنده به نحو تعیین یا تخییر قرار داده است.

۳) قانون عتق بعد از خدمت:

مطاق این قانون اگر بنده مؤمنی بعد از هفت سال به مولای خود خدمت کرد آزاد خواهد شد.

۴) قانون عتق با بیماری خاص:

طبق این قانون (که از اسباب آزادی قهری است) اگر بنده به امراضی از قبیل زمین گیر شدن و جزام و کوری مبتلا شود خود به خود ازاد می شود.

۵) قانون تدبیر:

مطابق این قانون اگر کسی به برده خود بگوید: تو بعد از مرگ من آزادی، بعد ازمرگ مولایش این بنده آزاد است.

۶) قانون کتابت:

طبق این قانون اگر بنده با مولایش قرار ببندد که اگر فلان مبلغ را برای او حاضر کند آزاد شود مولا باید به این عهد خود وفا کند.

۷) قانون سرایت:

طبق این قانون اگر چند نفر در یک برده با هم شریک باشند و یکی از ریکان سهم خود را از این برده آزا کند، سهم های دیگر نیز آزا خواهد شد و این آزادی از اسباب قهری است.

۸) قانون تنکیل:

مطابق این قانون اگر کسی «جنایت فجیعی» نسبت به برده خود انجام دهد؛ مثل اینکه بینی، دو گوش، یا دو لب او را ببرد، این بنده خود به خود آزاد می شود.

برده داری در دین بهائی

در دین بهائی آئین برده داری و برده فروشی به هر نحو منع شده و حرام است.[۲۳]

برده داری در دین زرتشتی

این نوشتار دربارهٔ جامعه شناسی خُرد است. با گسترش آن به ویکی پدیا کمک کنید.

برده داری در هندوگرایی

این نوشتار دربارهٔ جامعه شناسی خُرد است. با گسترش آن به ویکی پدیا کمک کنید.

برده داری در کشورهای مختلف

بازار برده فروشان از گوستاو بولانگر.برده داری در کشورهای مختلف و در سالهای گوناگون تاریخ بشر، از برخوردهای متفاوتی در بین مردمان کشورهای گوناگون برخوردار بوده است. بدین روی این عمل را در کشورهای مختلف بررسی می شود:

برده داری در ایران باستان

در ایران باستان،بردگان بر اساس وظیفه،تبار و جنسیت تقسیم می شدند. بعضی از بردگان،غلام های خانگی بودند که در خانه ها یا آتشکده ها کار می کردند.کنیزها یا بردگان زن خانگی عمومیت داشتند و مرد خانه بر آن ها تسلط کامل داشت و می توانست با آن ها نزدیکی کند و از این نزدیکی کودکانی زاده شوند. بردگان خارجی یا کسانی که به کار بردگی در مزارع می پرداختند با اصطلاح بردک شناخته می شدند؛ که این ها بیش ترین تعداد بردگان را تشکیل می دادند. اما طبقه اصلی تری از بردگان وجود داشت که به آن ها تن به معنی جسم می گفتند.بردگان می توانستند پس از مرگ ارباب یا در صورتی که ارباب تصمیم به آزاد کردن آن ها می گرفت،آزاد شوند.

برده داری در ایران بعد از اسلام

این نوشتار دربارهٔ جامعه شناسی خُرد است. با گسترش آن به ویکی پدیا کمک کنید.

برده داری در یونان باستان

جنگ های مداوم در یونان باستان هزاران زندگی جنگی به همراه داشت که به عنوان برده مورد استفاده قرار می گرفتند. برخی بردگان در معادن نقره آتن و اسپارت به کار مشغول می شدند. در قوانین افلاطون، کسی که برده خود را می کشت پاک شمرده می شد و کسی که برده دیگری را می کشت می بایست بهای برده را به صاحب آن می پرداخت.[۲۴] هومر گفته بود که هر کس به بردگی گرفتار شود، زئوس نیمی از خرد او را می گیرد.[۲۵] ارسطو بردگان را پست تر و فرومایه تر از انسان های آزاد دانسته و معتقد بود که آنان برده زاده می شوند[۲۶] و برای خودشان بهتر است که تحت تسلط قرار گیرند. در قرن پنجم پیش از میلاد، بیش از نیمی از جمعیت آتن برده بودند.

برده داری در مصر باستان

در مصر باستان بردگان در کشاورزی مزارع، ساخت معابد و اهرام، ساخت جاده ها و تندیس ها به کار گرفته می شدند. بسیاری از بردگان اندرونی ها جزو خانواده ای که به آن تعلق داشتند محسوب می شدند، گاهی به فرزندی پذیرفته می شدند یا از اربابانشان مالی به میراث می بردند و یا حتی آزاد می شدند.[۲۷]

این نوشتار دربارهٔ جامعه شناسی خُرد است. با گسترش آن به ویکی پدیا کمک کنید.

ژ برده داری در آمریکا

این نوشتار دربارهٔ جامعه شناسی خُرد است. با گسترش آن به ویکی پدیا کمک کنید.

پانویس

۱ـ لاویان ۲۵:۴۶

۲ـ خروج ۲۱:۸

۳ـ خروج ۲۱:۱۳؛۲۱:۲۲

۴ـ خروج ۲۱:۲۷

۵ـ خروج ۲۲:۳۰

۶ـ لوقا ۲۱:۳

۷ـ اول پطرس ۲:۱۸

۸ـ تیتوس ۲:۹

۹ـ قلسیان ۳:۲۳؛ ۴:۲۱

۱۰ـ قلسیان ۴:۱

۱۱ـ عبریان ۹:۶

۱۲ـ قرآن ۴۹:۱۲

۱۳ـ قرآن ۷:۷۰

۱۴ـ قرآن ۴۹:۱۰

۱۵ـ سیرت رسول‌الله ص ۲۲۶

۱۶ـ سیرت رسول‌الله ص ۳۱۶

۱۷ـ سیرت رسول‌الله ص ۲۲۷

۱۸ـ نقد ادبی ص ۱۳۹

۱۹ـ المیزان ۱۱:۵۴

۲۰ـ الانوار البهیه، شیخ عباس قمی، ص ۱۷۹-۱۸۰

۲۱ـ وسائل الشیعه، ج ۲۳، ص ۳۰

۲۲ـ وسائل الشیعه، ج۲۳، حدیث۲

۲۳ـ بهاءالله. کتاب اقدس. ویلمت, آمریکا: Bah۰۳۹; Publishing Trust، ۱۹۹۲، ۰۸۵۳۹۸۹۹۹۰، ‏بند ۷۲. پیوند به کتاب

۲۴ـ قوانین ۶:۷۷۶

۲۵ـ قوانین ۶:۱۹۹

۲۶ـ تاریخ فلسفه ص ۳۶۳

۲۷ـ تواریخ ۱۰۱

منابع

فرامرز رفیع پور. آناتومی جامعه یا سنهٔ الله: مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی کاربردی. تهران: انتشارات کاوه، ۱۳۷۷.

آنتونی گیدنز. جامعه‌شناسی. ترجمهٔ منوچهر صبوری. چاپ سوم، تهران: نشر نی، ۱۳۷۶، ۲۳۸.

مانیفست جمهوری خواهی ۱، نوشته اکبر گنجی، نشر: انتشار به صورت سرگشاده، زیرزمینی و اینترنتی از داخل زندان اوین، به سال ۱۳۸۱

کتاب مقدس عهد عتیق و عهد جدید، ترجمه فاضل خان همدانی، ویلیام گلن، هنری مرتن، تهران: اساطیر، ۱۳۷۹، ISBN ۹۶۴۳۳۱۰۶۸-X

یاردون سیز. دانشنامه کتاب مقدس. ترجمهٔ بهرام محمدیان. چاپ سوم، تهران: روز نو، ۱۳۸۰، ۱۹۱۲.

جیمز هاکس. قاموس کتاب مقدس. ترجمهٔ عبدالله شیبانی. چاپ سوم، تهران: اساطیر، ۱۳۷۵، ۱۱۴.

ابن هشام. سیرت رسول‌الله صلی الله علیه و سلم. ترجمهٔ رفیع‌الدین اسحاق بن محمد همدانی قاضی. علی‌اصغر مهدوی. چاپ سوم، تهران: انتشارات خوارزمی، ۱۳۶۰، ۵۱۹.

ابوبکر عتیق نیشابوری. تفسیر سورآبادی. سعیدی سیرجانی. چاپ سوم، تهران: فرهنگ نشر نو، ۱۳۸۰، ISBN ۹۶۴۷۴۴۳۰۷۲. ‏

محمد حسین طباطبایی. تفسیر المیزان. ترجمهٔ محمد باقر موسوی همدانی. عبدالله زاهد. چاپ سوم، قم: نشر رجاء، ۱۳۶۷.

عبدالحسین زرین‌کوب. بامداد اسلام. چاپ سوم، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۵، ISBN ۹۶۴۰۰۰۱۲۰۱. ‏

عبدالحسین زرین‌کوب. کارنامه اسلام. چاپ یازدهم، تهران: امیرکبیر، ۱۳۸۵، ISBN ۹۶۴۰۰۰۱۲۱. ‏

علی شریعتی. مذهب علیه مذهب. چاپ ینجم، تهران: چاپخش، ۱۳۸۴، ISBN ۹۶۴۵۵۴۱۱۹۰. ‏

قوانین، افلاطون، ترجمه محمد حسن لطیفی، نشر کاویان،،تهران: نشر صفیعلی‌شاه کاویان، چاپ سوم، ۱۳۵۴

رویای خرد یا تاریخ فلسفه غرب از یونان باستان تا عصر رنسانس، آنتونی گاتلیب، ترجمه لیلا سازگار؛ تهران: ققنوس، ۱۳۸۴