کلات نادری به رغم نامش که قلعه و قصر نادر معنی می دهد، چیزی بیش از قصر است و حتی قرن ها پیش از سلطنت نادرشاه که نام خود را از آن گرفته دارای اهمیت بوده است. کلات نادری فلات وسیعی است و بخشی از دشت خاوران. کلات درست در مرز شمال خراسان امروزی قرار گرفته و محدوده شمالی آن در خاک ترکمنستان است. شهر مشهد در ۱۷۰ کیلومتری جنوب غرب آن واقع شده است. دور تا دور فلات توسط کوه ها و صخره های پرشیب احاطه شده و کمتر جای نفوذ به داخل دارد، از این رو به درستی دژ طبیعی نام گرفته است.

از آنجایی که کلات در نزدیکی جاده ابریشم بین شهرهای ماورا النهر (فرارود) و نواحی مرکزی فلات ایران قرار داشت از دیرباز دارای اهمیت بود. این فلات همچنین مسیر عبور ارتش های مهاجم بود. در قرن چهاردهم میلادی (اواخر قرن هشتم قمری) قشون تیمور لنگ در آغاز گسترش سلطه خود به سمت غرب، این فلات را محاصره و کلات را تسخیر کردند. سلطان محمد خوارزمشاه در نظر داشت در این فلات مقابل مغول ها بایستد، اما در عوض به سمت غرب فراری شد.

نادرشاه در نزدیکی کلات تولد یافت. او کلات را تحت کنترل خود در آورد. در دوران پرآشوب سال های پایانی صفویه که فرماندهان جنگی رقیب نادر، در پی فتح اصفهان توسط افغان ها و سقوط حکومت صفوی، برای سلطه جویی مبارزه می کردند، کلات پایگاه نادر بود.

نادر با عزل شاه طهماسب دوم خود را نایب السلطنه و بعد از چند سال با تاجگذاری به پادشاهی ملقب کرد. اما در طول همه این رویدادها خراسان و کلات پایگاه و هسته اصلی فرمانروایی او بود. هر گاه مصلحت سیاسی ایجاب می کرد او ادعا می کرد که هیچگونه جاه طلبی سیاسی ندارد و تنها قصدش برقراری ثبات است تا بدین ترتیب بتواند مدتی در کلات آرام بگیرد. نادرشاه مرتب از خراسان دیدن می کرد و در هر سفر از کلات می گذشت تا از پیشرفت ساخت و ساز در آنجا که خود دستورش را داده بود آگاه شود. بنا به تاریخچه ای که از او مانده، این ساخت و سازها شامل بود بر باغ ها، میدان ها، حمام ها و مسجدها، قصر، خزانه و همچنین آرامگاهی که برای خواب ابدی خود در نظر گرفته بود. او همچنین دستور داده بود تا دیوارها و دروازه هایی که برای تقویت استحکامات طبیعی ساخته شده بودند تکمیل شوند. خزانه ای که نادر ساخته بود با غنائم و ثروت هایی که از هند غارت شده بود پر شد.

اما هیچیک از این ها در آخرین بحران دوران سلطنت نادرشاه هنگامی که برادرزاده و بسیاری از نزدیک ترین پیروانش علیه بی رحمی ها و زیاده جویی دیوانه وارش شوریدند بکارش نیامد. او برای حفظ جان زنان و فرزندانش آن ها را به کلات فرستاد، اما پس از آنکه به قتل رسید برادرزاده اش نیرویی از بختیاری ها را به کلات روانه کرد. آن ها با استفاده از نردبانی که یک نفر به طور اتفاقی یا عمدی در کنار برجی جا گذاشته بود به داخل کلات راه یافتند. همه مردان خانواده سلطنتی و حتی زنان حامله را به قتل رساندند. تنها یکی از نوه های نادرشاه به اسم شاهرخ زنده ماند که به عنوان فرمانروایی دست نشانده مدتی کوتاه حکومت کرد.

قصر خورشید

معروف ترین جاذبه دیدنی کلات نادری قصر خورشید است. این قصر از ۶۵ برش سنگی ساخته شده و دارای سه طبقه زیرزمین، همکف و بالاست. گچبری ها و طلاکاری های فراوانی در درون قصر دیده می شود و دیوارهای آن بارها برای یافتن گنج های نادر شکافته شده اند. نکته جالب در معماری این بنا نقش پرندگانی مانند طوطی و میوه هایی مانند موز و آناناس است که حکایت از هندی بودن معماران قصر می کند که نادرشاه آن هارا باید از هند آورده باشد. روبه روی قصر خورشید مسجد گنبد کبود متعلق به دوران ایلخانان و احیاشده توسط نادرافشار دیده می شود که در شبستان آن یکی از سلاطین آل جلایر مدفون است. نرسیده به کلات و در ابتدای دوراهی باجگیران آبشار زیبا و پرآب قره سو قرار دارد که در ایام تابستان تفرجگاه مشهدی ها است.

تنها راه ارتباطی کلات از طریق تونلی است که احداث آن پیش از انقلاب آغاز شده و بعد از انقلاب به پایان رسیده است. نکته عجیب درباره این تونل این است که ابتدای آن فراخ تر است و هر چه به انتهای آن نزدیک می شوید تنگ تر می شود. بعد از تونل شهر کلات نادری به شکلی مستطیلی در کنار رود کلات ساخته شده است. همان رودی که در ادامه به دشت خاوران قره قوم – می رسد و پس از طی مسافتی به آمودریا می ریزد. یکی دیگر از بناهای تاریخی منطقه بند نادری است که در چهار کیلومتری شرق کلات قرار دارد. اصل این بنا متعلق به دوران سلجوقی است و در دوران نادر ترمیم شده است. تاج سد در حدود ۹۵ متر ارتفاع آن ۷۰ متر و ضخامت سد بین ۲۰ تا ۲۷ متر در نوسان است. آجر و ساروج در دیواره سد و سنگ و ساروج در قسمت های جانبی آن به عنوان مصالح به کار رفته است. کتیبه نادری در دربند که یکی از ورودی های کلات است بر روی سنگ نوشته شده است. ۲۴ بیت این کتیبه در رثای نادر فرزند شمشیر است. پایان کتیبه به علت مرگ نادر رها شده است.در کنار کتیبه نادر و بر بالای تنگه دربند برج هشت متری ارغونشاه قرار دارد. این برج از کف رودخانه ۴۰ متر ارتفاع دارد. ورود و خروج به حصار کلات در گذشته از این برج مراقبت می شده است. در کنار این ها باید به لوله کشی ۱۲ هزار متری اشاره کرد که به وسیله آن استادکاران ایرانی با تراشیدن دل سنگ ها با قطر یک متر و قراردادن آن ها با طولی در حدود ۳۰ تا ۶۰ سانت در کنار هم آب را از آبشار قره سو به قصر خورشید می آوردند.

همچنین ۳۶۰ حوض سنگی ارتفاعات دهکده خشت که گویا نادر هر روز از یکی از آن ها برای آب لشگریانش استفاده می کرده است. در ارتفاعات بالای کلات قلعه ای به نام فرود دیده می شود و در شاهنامه فردوسی به کلات و نبردی که در آن بین ایرانیان و تورانیان به رهبری فرود پسر سیاوش در می گیرد اشاره شده است. از دیرباز و در دوران نادرشاه و تا زمان رضاشاه برای جلوگیری از حمله تاتارها و ترکمن ها و ازبک ها از آن سوی آمو عشایر کرد، ترک زبان، لر، عرب زبان و فارسی زبان به اینجا کوچانده شده اند و همین باعث تنوع قومی و زبانی فراوانی در منطقه شده است. در سراسر جنوب کلات کوه های هزار مسجد با پوشش جنگلی تنک دیده می شوند. سراسر این ارتفاعات را جنگل های خودروی سرو کوهی یا ارس پوشانده. چوب ارس بسیار مقاوم و سازگار با آب و هوای نیمه مرطوب و خاک اسیدی است. در ارتفاعات هزارمسجد غیر از ارس گونه های مختلف زرشک، نسترن، گردو و پسته کوهی نیز دیده می شوند.

مایکل اکس ورتی مولف زندگینامه نادرشاه با نام شمشیر ایران است که امسال در لندن منتشر شد. وضع کنونی کلات و قصر خورشید را از گزارش شهاب آزاده بر این مطلب افزوده ایم.

نویسنده : مایکل اکس ورتی