سال ١٢٥٢ خورشیدی همزمان با حکومت امیر شیرعلی خان را می توان سال تولد رسانه در افغانستان نامیددر این سال روزنامه شمس النهار نخستین روزنامه بود که در آسمان روزنامه نگاری افغانستان در خشید وصدای آزادی بیان را بلند نمود مسئولیت آن را میرزا عبدالعلی خان (رئیس نخستین چاپخانه لیتوگرافی در افغانستان) برعهده داشت.

شمس النهار در ۱۶صفحه و در ماه دو یا سه مرتبه منتشر می گردید و مقالات آن عمدتا توسط یکی از مردان فرهنگی آن روزگار به نام عبدالقادر پیشاوری نوشته می شد علاوه بر آن چند مترجم نیز در این نشریه حضور داشتند.

امیر شیرعلی خان بعد از مدتی در گذشت و انگلیسی ها هم با حمایت از امیر عبدالرحمن خان او را به قدرت رساندند و شمس النهار هم دیگر منتشر نشد. با مرگ امیر عبدالرحمان خان در سال ۱۹۰۱ میلادی امیر حبیب الله خان در کابل به قدرت رسید.

در واقع دوران حکومت حبیب الله خان را دوران شکل گیری مطبوعات نوین در افغانستان نام گذاری کرده اند و دلیل اصلی این نامگذاری را می توان در انتشار نخستین نشریه مدرن و نوین تاریخ افغانستان یعنی «سراج الاخبار» عنوان کرد. سراج الاخبار در هر ۱۵ روز یکبار منتشر می شد در این میان محمود طرزی درسراج الاخبار برای اولین بار اندیشه های نوین تجدد طلبانه را منتشر کرد.

سراج الاخبار در آن دوره رسانه ای بود که بسیاری از اصطلاحات سیاسی و فرهنگی جدید را وارد جامعه کرد.این اهمیت باعث شد تا محمود طرزی را پدر ژورنالیسم افغانستان لقب دهند. از منظر محتوایی سراج الاخبار افکار ملی گرایانه را با اندیشه های پان اسلامیستی منعکس می کرد و از گرایشاتی ضد انگلیسی نیز برخوردار بود. این رویکردها باعث شد که انگلیسی ها حبیب الله خان را تحت فشار گرفته و در نهایت انتشارنشریه بعد از هشت سال ممنوع شد.با روی کار آمدن امان الله روزنامه نگاری در افغانستان در بسار مورد توجه قرار گرفت و کسانی مانند محمود طرزی در حکومت جایگاه یافتند.

درا ین دوره بعد از سراج الاخبار نشریات تازه ای شکل گرفتند که می توان به ارشاد النسوان (اولین مجله زنان افغانستان در دوران معاصر) اشاره کرد. در کنار این اساس کار رادیو کابل هم در عهد امان الله خان گذشته شد اما فعالیت های رسمی آن در سال ۱۳۱۸ هجری شمسی که ریاست مطبوعات به وجود آمد شروع شد.

در واقع در دوران امان الله خان نخستین قانون مطبوعات افغانستان هم به وجود آمد و در قانون اساسی بندهایی نیز به مطبوعات اختصاص یافت که از جمله می توان به بند ۱۱ قانون اساسی اشاره کرد که این بند حق انتشار نشریه را در افغانستان به دولت افغانستان و اتباع آن محدود می کند. در زمینه رسانه ها از دیگر اقدامات امان الله خان در راستای سامان دهی اوضاع مطبوعات کشور را می توان در تاسیس ریاست مستقل مطبوعات دید. با سلطنت محمد ظاهر شاه فضای بازتری هم برای مطبوعات کشور به وجود آمد که به افزایش تعداد وشمارگان مطبوعات در کشور منتهی شد و دراین دوران نشریات جدیدی مانند هیواد (۱۳۳۸ شمسی به زبان پشتو)، کابل تایمز (۱۳۴۱ شمسی به زبان انگلیسی ) و...ایجاد شد. گذشته از این در زمینه رسانه های دیداری تلویزیون افغانستان در زمان ریاست جمهوری داوود خان تاسیس شد و فعالیت آزمایشی آن در سال ۱۳۵۷ شروع شد و هر روز یک ساعت برنامه داشت در سال های بعد چند فرستنده دیگر در ولایات نیز تاسیس شد.

درسال ۱۳۵۷ که کودتای هفت ثور در کابل رخ داد سیستم ونظام مطبوعاتی کشور به شدت تغییر پیدا کرد و بسیاری از نشریات توقیف شدند وتنها نشریاتی اجازه انتشار در کشور را یافتند که فقط و فقط اندیشه ها و آرمان های حزب دموکراتیک خلق (کمونیستی) را منعکس می کردند.در این دوران نشریاتی در کشور منتشر که برخی عبارتند از دثور انقلاب. پیام.حقیقت سرباز.

حقیقت انقلاب و...در این میان به نگاه بسیاری دوران ریاست دکتر نجیب الله را باید از دیگر دوره های فرمانروایی چپ گرایان در افغانستان جدا کرد، چرا که در این دوره بر اثر اتخاذ سیاست های تنش زدایانه تا حد زیادی قوانین حاکم بر مطبوعات نیز در کشور تغییر کرد. البته در این زمان تا سال پیروزی مجاهدین، گروه های جهادی هم با انتشار صد ها نشریه با تیراژهای کم وزیاد به وجود آوردند اما با وجود این روند با پیروزی مجاهدین در کابل روزنامه و روزنامه نگاری تا حد زیادی از رونق پیشین افتاد اما چند روزنامه به نام های کابل، بالاحصار، صبح امید، شهر و... نیز منتشر می شدند.

در این حال با آغاز جنگ های داخلی در افغانستان روزنامه و روزنامه نگاری در افغانستان افول کرد و متعاقبا بسیاری از نویسندگان و اصحاب قلم از کشور خارج شدند وتعدادزیادی از تشکل های مطبوعاتی فعال در کشور نیز منحل گردیدند. در واقع با تسلط بنیاد گرایان طالبان در افغانستان رسانه های افغانستان دچار یک رکود بی سابقه شدند. رسانه هایی مانند تلویزیون با نگاه ایدئولوزیک آنها به طور کامل مورد بی توجهی قرار گرفتند وتلویزیون را تعطیل نمودند و تنها یک رادیو در افغانستان برنامه پخش می کرد که صدای شریعت نامیده می شد که فقط چند ساعت برنامه بیشتر در روز نداشت و مهم ترین تریبون تبلیغاتی طالبان نیز به شمار می رفت.

نشریه رسمی طالبان شریعت نام داشت که به صورت هفته نامه در کشور منتشر می شد و در مناطق تحت نفوذ طالبان توزیع می شد.در این بین در زیر حاکمیت طالبان برخی دیگر ازروزنامه ها ی قدیمی کابل نیز به فعالیت خود ادامه دادند اما به طور کلی دیدگاه امارت اسلامی افغانستان را منعکس می کردند. از جمله این نشریات می توان به نشریات هیواد و انیس در کابل و اتفاق اسلام در هرات اشاره کرد.با حمله امریکا ومتحدانش به افغانستان وفروپاشی طالبان مهم ترین دوران رسانه ها در افغانستان در تاریخ معاصر کشور به وجود آمده است که درسایه استقرار یک حکومت مرکزی و یک نظام سیاسی شبه دموکراتیک در افغانستان شاهد ظهور ده ها جریان با گرایش های مختلف در رسانه های دیداری شنیداری وچاپی درسراسر کشور هستیم.

علی رمضانی