سریال های تلویزیونی به ویژه در دو دهه اخیر و پس از پایان جنگ تحملی در ترویج مصرف زدگی و تجمل گرایی نقش زیادی داشته است. به طوری که برخی از آنان تلویزیون را به در مقام یک دستگاه تبلیغاتی در رواج فرهنگ بورژوازی و الگوهای سرمایه داری متهم می کنند.

رسانه های جمعی به ویژه نوع بصری آن مثل سینما و تلویزیون، علاوه بر کارکردهای هنری و سرگرمی دارای تاثیرات اجتماعی و رفتاری هم بر مخاطب هستند و اساسا کارکرد آموزشی و فرهنگ سازی نیز به واسطه همین قدرت برای این رسانه ها متصور می شود. اما تلویزیون نه فقط در قیاس با دیگر رسانه ها حتی نسبت با سینما که دارای وجوه بصری هست نیز دامنه و عمق بیشتری بر روی مخاطبان و شکل گیری افکار و رفتار عمومی در جامعه دارد.

امروزه جامعه شناسان و روان شناسان اجتماعی و متخصصان علوم ارتباطات با تحقیقات گسترده ای که درباره این مسئله داشتند، تلویزیون را یک ابزار بزرگ و قدرتمند در فرآیند شکل گیری و بسط فرهنگ و خرده فرهنگ های مختلف در سطح جامعه می دانند که گاه تاثیر آن از نهادهای آموزشی مثل مدرسه و دانشگاه نیز افزونتر است.

بیهوده نیست که به تلویزیون، جعبه جادو می گویند. واقعا این جعبه سحرآمیز دارای این قدرت است که جمع زیادی از انسان ها و مخاطبان را تحت تاثیر خود قرار دهد و آن ها را مطابق سلایق و انگاره ها و ارزش های خویش، متحول سازد. بنا به گفته فیلسوفان، تلویزیون به دلیل هژمونی رسانه ای خود به عنوان یک ابژه مسرت بخش و مرجع به خلق سوژه و تربیت آن می پردازد.

بدیهی است در میان برنامه ها و آیتم های مختلف تلویزیونی سریال های داستانی و طنز بیشترین حجم مخاطب را به خود اختصاص می دهند و چگونگی ساخت این آثار و مضامین و درونمایه آن ها در حد یک سرگرمی باقی نمی ماند، بلکه به دنیای ذهنی و زندگی خصوصی و شخصی مخاطبان نفوذ کرده و آن را به نفع خویش مصادره می کند.

شاید در ظاهر پخش یک سریال تلویزیونی حتی آن ها که پر مخاطب هستند و به اصطلاح سرو صدا می کنند، بعد از مدتی به فراموشی سپرده شوند، اما تاثیرات روانی و اجتماعی آن در ضمیر ناخودآگاه افراد و جامعه باقی می ماند و به کارکرد خود تداوم می بخشد از این روست که بسیاری از فرهیختگان و اندیشمندان معتقدند که سریال های تلویزیونی به ویژه در دو دهه اخیر و پس از پایان جنگ تحملی در ترویج مصرف زدگی و تجمل گرایی نقش زیادی داشته است. به طوری که برخی از آنان تلویزیون را به در مقام یک دستگاه تبلیغاتی در رواج فرهنگ بورژوازی و الگوهای سرمایه داری متهم می کنند. چه بسیار مدها یا نیازهای کاذب و سبک های لوکس زندگی به واسطه تولید و پخش این نوع سریال ها به فرهنگ عمومی جامعه تزریق شده و سطح مطالبات مردم به ویژه نسل جوان را از رفاه و شیوه زندگی بالا برده است.

براساس یک نظر سنجی که در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی انجام شده است، از نظر پنجاه ودو و سه دهم درصد پاسخگویان، آن چه در فیلم ها و سریال های ایرانی تلویزیونی نمایش داده می شود، در حد زیاد و خیلی زیاد مصرف بی رویه را اشاعه می دهد.

سی وشش درصد پاسخگویان در حد کم و خیلی کم به این موضوع اشاره کرده اند. شش و دو دهم درصد نیز گفته اند فیلم ها و سریال های ایرانی تلویزیونی اصلا مصرف بی رویه را ترویج نمی دهند. همچنین سی وپنج و دو دهم درصد پاسخگویان معتقدند فیلم ها و سریال های خارجی تلویزیون در حد زیاد و خیلی زیاد در سوق دادن مردم به زندگی تجمل گرایانه نقش دارد. چهل وهشت و هشت دهم درصد نقش فیلم ها و سریال های خارجی تلویزیون را در این زمینه در حد کم و خیلی کم ارزیابی کرده اند. یازده و پنج دهم درصد پاسخگویان نیز گفته اند این فیلم ها و سریال ها اصلا نقشی در تجملی کردن زندگی مردم ندارند.

این تصاویر لوکس و فانتزی که با واقعیت موجود در جامعه و زندگی اکثر مردم در تضاد قرار دارد، علاوه بر این که تصویر وارونه ای از واقعیت نشان می دهد، تصور کاذبی نیز از واقعیت اجتماعی در ذهن جوانان می آفریند که بازخورد آن را می توان در اختلاف نسلی و جنگ و دعوای فرزندان و والدینشان برای تقاضا و توقع بیشتر از آن چه که ممکن است، ردیابی کرد. مثلا در بسیاری از سریال های تلویزیون با زوج جوانی که تازه ازدواج کرده اند مواجه می شویم که در همان ابتدای زندگی همه چیز دارند یا کارمند و کارگری را می بینیم که خانه لوکس و ماشین گرانقیمتی دارد و یا اساسا داستان ها و قصه های این مجموعه ها در طبقات مرفه و ثروتمند جامعه رخ می دهد. گویی زندگی طبقات فقیر و فرودست جامعه دارای هیچ ظرفیت دراماتیک و نمایش پذیری نیست که بتوان آن را دست مایه ساخت یک سریال قرار داد.

به نظر می رسد این سریال ها نوعی بی عدالتی بصری را به تضاد و فاصله طبقاتی در جامعه می افزایند و در آتش آن می دمند. البته نمی توان رواج مصرف گرایی و تجمل زدگی را صرفا به تولید آثار تلویزیونی تقلیل داد. این مسئله یک پدیده کلان اجتماعی است که تبیین آن خارج از حوصله این مقاله است.

اما به این مسئله باید اشاره کرد که تلویزیون اگرچه در ایجاد فرهنگ اجتماعی ابزار قدرتمندی است، اما آن هم یک ابزاری است که شرایط اجتماعی موجود را بازتاب می دهد. بر همین اساس، شما می توانید فرآیند تغییر ارزش های اجتماعی فرهنگی جامعه ایران را از آغاز دهه هفتاد تا پایان دهه هشتاد تعقیب کرده و ردپای این تحولات را در سریال های تلویزیونی بازشناسی کنید. با این حال، میل به شیک نمایی و لوکس شدگی به عنوان مولفه های تصویری و زیبایی شناختی در سریال های تلویزیونی ما در حال افزایش است و غالب سریال هایی تلویزیونی روی همین خط حرکت می کنند. واقعا چند درصد مردم جامعه ما به همان شکلی زندگی می کنند که در فیلم و سریال ها می بینیم.

یکی از دلایل محبوبیت مجموعه کارهایی که رضا عطاران در تلویزیون داشته است، به ویژه سریال های مناسبتی، علاوه بر وجوه طنز و کمیک آن ها، به این مسئله برمی گردد که وی همواره به سراغ طبقات متوسط و پایین جامعه می رود و مسایل و مناسبات این قشر را به تصویر می کشد یا یکی از جذابیت ها و تاثیر گذاری سریال "زیر تیغ " در چند سال پیش به این دلیل بود که قصه سریال در یک طبقه معمولی و متوسط ایرانی اتفاق می افتاد که بازتابی از زندگی اکثریت مردم ایران بود. به همین دلیل است که مخاطبان ایرانی با این نوع سریال ها ارتباط عاطفی و سمپاتیک بیشتری پیدا کرده و با آن ها هم ذات پنداری می کنند.

شما سریال "پدرسالار " (اکبر خواجویی) را با سریال "پاییز پدرسالار " (مسعود شاه محمدی) که در ماه رمضان امسال پخش شد مقایسه کنید و میزان مخاطب پذیری و محبوبیت آن ها را با هم بسنجید. علاوه بر ساختار دراماتیک و امتیازات داستانی، تفاوت در فضاها و نوع لوکیشن و مناسبات خانوادگی در آن ها چقدر نسبت به واقعیت زندگی مردم دچار دوری و نزدیکی بودند. بخشی از جذابیت "پدرسالار " به تطبیق آن با واقعیت اجتماعی و پرهیز از لوکس نمایی های فانتزی بوده است. همچنین است "قصه های مجید " که چقدر با تجربیات واقعی نوجوانان ایرانی مطابقت دارد.

جالب این که برخی در مقابل، نشان ندادن تصاویر لوکس و زندگی تجملی را تلاشی در جهت پرهیز از سیاه نمایی در سینما و تلویزیون تلقی می کنند و به این دلیل از آن دفاع می کنند که این رویکرد در ساخت آثار تصویری، آبروی ما را در سطح جهانی می خرد و تصویر پیشرفته و توسعه یافته ای از سطح زندگی در ایران ترسیم می کند.

یا عده دیگری معتقدند که درست است که سطح زندگی بسیاری از مخاطبان این سریال ها پایین تر از آن چه که می بینند هست، اما ساخت این سریال ها، سطح مترقی تری از زندگی را به تصویر می کشد و ضمن آموزش مهارت های مدرن زندگی در آنان انگیزه بیشتری برای پیشرفت به وجود می آورد. البته این ایده از یک منظر قابل تامل است بدین معنی که نشان دادن زندگی سنتی ایرانی هم لزوما به معنای وفاداری به واقعیت اجتماعی نیست و هر نوع تصویر شیک و مدرنی را نمی توان به معنی تجمل گرایی، تفسیر کرد. حتی بر این هم نمی توان عیب گرفت که چرا یک کارگردان به سراغ طبقه مرفه و ثروتمند جامعه رفته است.

آن چه که بیش از همه مورد نقد قرار می گیرد، عدم تناسب موقعیت شخصیت های داستان با شرایط اقتصادی خود و یا عدم ضرورت دراماتیک در لوکس نمایی است. در کنار سریال هایی که مروج تجمل گرایی و مصرف زدگی بی قاعده و غیرعقلانی هستند، نباید نقش آگهی های تبلیغاتی و پیام های بازرگانی را دست کم گرفت.

چه بسا گاهی نقش این آگهی ها و چگونگی تولید و ساخت و ارایه آن ها بیش از یک سریال و فیلم تلویزیونی در ترویج تجمل گرایی و مصرف زدگی تاثیر داشته باشد. بر اساس همان تحقیقات مذکور شصت وچهار و چهار دهم درصد پاسخگویان اظهار کرده اند پخش آگهی های تلویزیونی در زمینه معرفی برخی کالاها، در حد زیاد و خیلی زیاد میزان مصرف مردم را در جامعه افزایش می دهد. سی درصد پاسخگویان پخش آگهی های تلویزیونی را به میزان کم و خیلی کم افزایش دهنده مصرف مردم می دانند. چهل و یک درصد نیز گفته اند پخش این آگهی ها اصلا میزان مصرف مردم را افزایش نمی دهد. ردپای این مسئله را در بسیاری دیگر از آیتم های تلویزیونی می توان دنبال کرد، منتها در این میان، دو بخش آگهی های بازرگانی و تیزرهای تبلیغاتی و به ویژه سریال های تلویزیونی، به دلیل قابلیت الگوپذیری بالا و قدرت تاثیرگذار بازیگران بر مخاطبان به رواج تجمل گرایی در جامعه دامن می زند. آسیب های اجتماعی و رفتاری این امر را باید در بهداشت روانی اجتماعی مردم پی گرفت. آیا مخاطبان کثیری که به طبقه متوسط و پایین جامعه تعلق دارند می توانند این همه تجمل را تحمل کنند؟ و آیا تلویزیون می تواند هزینه روانی اجتماعی پیامی را که منتقل می کند پرداخت کند؟ آیا برجسته شدن تجملات و لوکس نمایی بار دیگر پرسش از عدالت اجتماعی را پررنگ تر نمی کند؟ آیا این زرق و برق ها تصویر سیاه فقر را می پوشاند؟ و چند پرسش دیگر که می توان از مدیران فرهنگی و هنری جامعه پرسید!