تلویزیون رسانه ای گروهی است که به دلیل ارتباط دایمی با خانواده ها و جذّابیت ، تنوع و تکراری که در ارائه و تبیین مسائل اجتماعی دارد، قادر است اذهان را به خود مشغول داشته و تأثیرپذیری مخاطب را به طور نسبتاً زیاد سبب گردد ، لذا چگونگی تأثیرپذیری مخاطب از مهم ترین نکاتی است که پژوهش گران مسائل اجتماعی را به خود مشغول داشته است.

مسائلی از قبیل تأثیر تلویزیون بر معلومات، تفریح و لذّت، بزه کاری، اعتیاد، سلامت روحی و ... افراد. لذا برآنیم تا در این مقال اولین سلسله مباحث پیرامون تلویزیون و تأثیر آن بر خشونت افراد را مورد بررسی قرار دهیم. اطفال و جوانان همواره شاهد صحنه های خشونت در قالب های طنز و کمدی می باشند که با شوق فراوان به تماشای آن می نشینند. فیلم های درام جنایی، وسترن، حادثه ای ـ پزشکی، افسانه های علمی و حوادث روزمره از جمله فیلم هایی هستند که قدرت زیادی در القای خشونت در اطفال و جوانان دارند و صحنه های اکشن و بعضاً زد و خورد، سرقت، آزار به دیگران و سایر تخلّفات می توانند الگوی مناسبی را برای یک مخاطب کم سن و سال فراهم آورند. اما علت گرایش اطفال و جوانان به این قبیل فیلم ها ناشی از چیست؟ تحقیقات انجام شده توسط مجموعه ی یونسکو حاکی از این است که حدود ۵۹% اطفال و جوانان، علی رغم ابراز ترس از دیدن این قبیل فیلم ها اما هرگز حاضر به از دست دادن تماشای آن ها نمی شوند.

همزاد پنداری مخاطب با قهرمان اول فیلم از جمله مواردی است که کشش اطفال را به سمت این قبیل فیلم ها سبب می شود. هرگاه قهرمان محبوب مخاطب با خطری روبه رو شود ، مخاطب نیز آن خطر را متوجه خود دیده و بنابراین علی رغم ترس و وحشت، در دنیای واقع با تقلید از قهرمان محبوب خود، به نحوی سعی در برقراری ارتباط با وی می نماید و این اولین نکته ای است که تأثیرپذیری مخاطب از خشونت موجود در تلویزیون و فیلم را تبیین می دارد. جامعه شناسی به نام « شرام » طی تحقیقاتی ثابت نموده است که این گونه فیلم ها سبب می گردد که اطفال واقعیت زندگی خود را فراموش نموده و در حیات واقعی به دنبال آرزوهای دست نیافتنی خویش بگردند همان گونه که قهرمان محبوبشان به آن دست یافت.

هیجان بیش از اندازه ی فیلم، دلهره، کنجکاوی، و روحیه ی حقیقت پذیری در فیلم های جنایی، آشنایی بیشتر با جنایت کاران و استفاده از داستان های فیلم در گفت و گوی روزانه مواردی است که تماشای هر درامی را برای مخاطب نوجوان و جوان سبب می گردد. روان شناسان معتقدند که این گونه فیلم ها قادر است تمایلات خفته ی خشونت طلبانه ی مخاطب را برانگیزد و سعی در ارضای خویش توسط همزادپنداری با هیجان موجود در فیلم ها نموده و با استفاده از دو دفاع روانی « همانندی» و « بیرون فکنی» آنچه را که از جهت روحی و روانی نیاز دارند بدست آورند ، لذا در مرحله ی اول سعی در انطباق آمال و احساسات و تمایلات خویش با قهرمان فیلم نموده و سپس با تقلید از قهرمان فیلم و احساس نیرومند همانندی ایجاد شده ، سعی کنند تا همانند وی فکر و مثل آن ها عمل نمایند.

روانشناسانی که تماشای خشونت و شرارت را تسکین بخش هیجان و عقده های عاطفی می دانند، اساس فکر خود را از یک نظریه ی متداول قدیمی درباره ی درام یا نمایش گرفته اند. قدمت این نظریه به ادبیات یونان باستان و نوشته های ارسطو بازمی گردند. آن ها معتقدند که آن چه در روی صحنه انجام می گیرد به بیننده این فرصت لذت بخش روانی را می دهد تا خود را از رنج و محنت و هیجانات درونی خلاص سازد. آزادی او از طریق همانندی با قهرمانان و حوادثی که در داستان یا نمایش مجسم شده، صورت می گیرد.

در واقع مخاطب که در ابتدا فرصت تجربه را در دنیای واقع در خود نمی بیند حال با فرصتی روبرو شده است که به راحتی می تواند حقایق موجود در فیلم را با واقعیت ها انطباق داده و به خود جرأت انجام آن عمل در دنیای واقع را بدهد. در واقع لذت حاصل از دیدن فیلم، غریزه ذاتی شخص و میل به ارضای هیجانات فروخفته خود و علاقه وافر مخاطب به قهرمان محبوب خویش از عواملی است که این انطباق را سبب می گردد. اما نظریه ای دیگر نیز وجود دارد و آن گرایش مخاطب به بزهکاری است، بدون اینکه هیجانات وی ارضاء شوند. اما آیا میزان تأثیرپذیری تمامی مخاطبان یکسان است؟ باید گفت نه. تحقیقات انجام گرفته نشان می دهد که مخاطبانی که قبلاً روحیه خشونت طلبی داشتند تأثیر بیشتری نسبت به مخاطبانی که روحیه خشونت طلبی نداشتند پذیرفتند. از آن گذشته ، برداشت های متفاوت مخاطب نیز در نوع تأثیرپذیری وی می تواند مؤثر باشد.

این که مخاطب خشونت موجود در فیلم را تنها راه مقابله با مشکلات خویش ببیند و یا آن را مشکل ساز برای خویش قلمداد کند در نحوه ی تأثیر پذیری وی مؤثر است. بنابراین باید با استفاده از راههایی که نتایج ثمربخش خود را آشکار ساخته اند، مخاطب را وادار به درک این حقیقت بزرگ کرد که بین دنیای مجسم شده در یک برنامه ی شیرین تلویزیونی و واقعیات جهان خارج، فاصله و تضادی گاه بیش از اندازه عظیم وجود دارد.