گرچه گاه رسانه ها به طور مستقیم وارد مباحث و منازعات اجتماعی و سیاسی نمی شوند اما با بازتاب خواسته های مردمی و از طرفی تصمیمات و برنامه های سیاسی دولتمردان و احزاب و گروه های سیاسی، به گونه ای گفت وگویی را میان آنها سامان می دهند.

به همین دلیل رسانه ها را رکن پنهان دموکراسی خوانده اند. رسانه ها آگاهی را در سپهر عمومی فراگیر می سازند و بر جنبه های ناپیدا و کمتر شناخته شده و چه بسا ناشناخته آن (سپهر عمومی) پرتو می افکنند. براین پایه، رسانه ها نقش مهمی در توسعه و شکوفایی اجتماعی و سیاسی برعهده دارند. مطلب حاضر به اهمیت و نقش رسانه ها از این حیث می پردازد.

رسانه ها ابزار قدرتمندی هستند که می توانند بر تصمیم گیری دولت ها در برنامه ریزی و همچنین نگرش مردم نسبت به دولت ها، تأثیرات عمیقی داشته باشند؛ بنابراین از زمان پیدایش خود، در راستای ترغیب و اقناع مردم، تأثیرگذاری بر افکار و رفتار سیاسی آنان و اطلاع رسانی برنامه های دولت به آنها، مورد توجه سیاستمداران بوده اند و دولت ها سعی در تسلط ها و جهت دهی به آنها را داشته اند. امروزه که شکوفایی و توسعه در ابعاد مختلف و به ویژه در بعد سیاسی به صورت یکی از ضروریات مهمی که هم از سوی نظام سیاسی و هم از سوی مردم به صورت اجماعی درآمده التزامی برای اصحاب تحقیق ایجاد شده است که به موجب آن باید تلاش کنند تا نقش عوامل مختلف را در تأثیرگذاری مثبت و منفی بر شکوفایی و توسعه یافتگی به ویژه توسعه یافتگی سیاسی بیش از هر زمان دیگر مورد واکاوی قرار دهند.

اهمیت تحقیق درخصوص رسانه ها و بررسی نقش ها در توسعه و شکوفایی جامعه هنگامی آشکارتر می شود که این نکته را مدنظر داشته باشیم که به خاطر پیچیدگی و گستردگی جوامع، رابطه متقابل دولت و مردم به شکل چهره به چهره و مستقیم همچون گذشته امکان پذیر نیست؛ بنابراین وسایل ارتباط جمعی در حکم واسطه ای هستند که دولت و مردم را از تصمیمات یکدیگر مطلع می سازند. درواقع دولت و مردم نسبت به یکدیگر حقوق و تکالیف متقابلی دارند که آگاهی از آنها ازطریق رسانه ها بهتر امکان پذیر خواهد بود؛ زیرا برد بالای رسانه ها به دولتمردان این امکان را می دهد تا در کوتاه ترین زمان ممکن مردم را از تصمیمات خود آگاه سازند، و مردم نیز با بیان نکات مثبت و منفی عملکرد دولتمردان از طریق رسانه آنها را کنترل کنند.

سید محمد دادگران در کتاب «مبانی ارتباطات جمعی» می نویسد: «ارتباط سیاسی فرآیندی است که براساس آن در جوامع مردم سالار، رهبران سیاسی توسط شهروندان، از طریق آزادی بیان در رسانه های جمعی تحت کنترل قرار می گیرند و رهبران سیاسی نیز از طریق مجراهای ارتباطی اطلاعات شهروندان را نسبت به امور دولت تأمین می کنند؛ به عبارت دیگر ارتباط را زمانی سیاسی گویند که به فعالیت های تخصصی معینی که به منظور انتشار اطلاعات، ایده ها، عقاید، نظرات و نگرش هایی که درباره امور دولت بیان می شوند، اطلاق شود.» طبق این تعریف در ارتباطات سیاسی از طریق مجاری رسانه های جمعی، رسانه ها به رسالت خویش در زمینه برقراری ارتباط، جامعه پذیری سیاسی افراد و کنترل اجتماعی آنها اعم از مردم و دولت، نهادها و سازمان ها، نخبگان و عوام عمل می کنند.

مجموعه کارکردهای رسانه ها را در قالب ارتباط سیاسی می توان شامل این موارد دانست: مبادله پیام میان نخبگان تصمیم گیرنده جامعه؛ مبادله پیام بین نخبگان تصمیم گیرنده و آحاد مردم؛ مبادله پیام بین تصمیم گیرندگان و عامه مردم از طریق نطق های تلویزیونی و مکاتبات نمایندگان، سخنرانی های انتخاباتی و...؛ اعتراضات مردم نسبت به تصمیمات اتخاذ شده از سوی نخبگان سیاسی؛ پاسخ های حکومت به این اعتراض ها و اعتصاب ها از طریق نطق مطبوعاتی، رادیویی، تلویزیونی، بیانیه ها و...؛ ارتباط بین احزاب و انجمن ها با هم و با مردم؛ نوشتن نامه ها و یادداشت های مردم به دولتمردان، نهادها، سازمان های دولتی و...؛ نوشتن نامه ها و یادداشت هایی توسط سازمان های دولتی به یکدیگر؛ مبادله اطلاعات بین انجمن ها، احزاب و سازمان های سیاسی با دولت؛ و نهایتاً مبادله پیام سازمان های سیاسی با هم. کارکردهای ده گانه رسانه های جمعی در حیات اجتماعی و سیاسی درصورت تحقق و نهادینه شدن می تواند مجرا و وسیله مؤثری برای پویایی و تحرک جامعه باشد.

اهمیت نقش رسانه ها در دنیای امروز هنگامی نمایان تر می شود که وضعیت جوامع امروزین را با جوامع گذشته مقایسه کنیم. در جوامع قدیم، فاصله فرمانروایان و فرمانبران بسیار زیاد بود و عقیده افراد در وضع حکومت هیچ تأثیری نداشت، ضمن اینکه مردم وضعیت موجود خود را به عنوان یک تقدیر پذیرفته بودند. در این جوامع افراد به هیچ وجه در اداره امور سیاسی جامعه فعال نبودند و قبول کرده بودند که باید مالیات بپردازند، خراج بدهند، هزینه سپاه را تأمین کنند، سرباز برای جنگ تربیت کنند و شکرگزار باشند؛ زیرا در باورشان شاهان از فره ایزدی برخوردار بودند و سایه خدا در زمین به شمار می آمدند.

با به وجود آمدن رسانه های نوشتاری و در کنار سایر عوامل دیگر، نخبگان علمی جوامع توانستند دایره ارتباطی خود را گسترش دهند و اندیشه خود را به اطلاع سایرین برسانند؛ در نتیجه اطلاعات توده مردم افزایش یافت و به گفته کارل مارکس، آگاهی طبقاتی به وجود آمد و این آگاهی طبقاتی زمینه شورش فرمانبران را علیه فرمانروایان که تا دیروز سایه خدا بر زمین بودند فراهم آورد و مشارکت منفعل مردم در امور سیاسی به مشارکت فعال تبدیل شد. به عبارت دیگر ویژگی های سرعت و وسعت رسانه، زمینه را برای آگاهی فراهم کرد و آگاهی مردم سقوط امپراتوری ها را به دنبال داشت؛ آنگاه جوامع جدیدی با نظام دموکراسی به وجود آمدند که در این نظام ها همه مردم می توانند در وظایف حکومتی شرکت کنند.

گفته اند رسانه های جمعی رکن چهارم دموکراسی اند و این اهمیت و نقش، این گونه فهمیده می شود که دموکراسی فقط با عنصر آگاهی تکوین و تکامل می یابد؛ به میزانی که در هر جامعه سطح آگاهی های عمومی و تخصصی مردم افزایش کمی و کیفی پیدا کند به همان اندازه می توان انتظار داشت که اصول مقوم مردم سالاری در آن جامعه نهادینه شود. برخی به خطا در طول تاریخ اندیشه به این امر قائل بودند که دموکراسی برابر است با ایجاد نهادهای دموکراتیک. البته این اندیشه منتسب به اندیشمندان ساختارگرایی است که اراده اجتماعی انسان ها را وابسته به محیط های عینی و غیرارادی می دانستند.

از دیدگاه این اندیشمندان افکار و اراده آدمیان همواره توسط عواملی که خود آن عوامل خارج از کنترل و اراده انسان ها هستند، جهت دهی و شکل دهی می شوند. تلاش فکری درخصوص بررسی صحت و سقم چنین مدعیاتی مقال و مجال دیگری می طلبد اما می توان به اجمال مهم ترین انتقاد این رویکرد را در حذف یا کمرنگ جلوه دادن نقش آگاهی انسان در شکل دهی به محیط اجتماعی خود دانست.

«بودن و چگونه بودن» تفکیکی است که شناخت آن و رعایت مرزهای آن، ما را در فهم بهتر نقش آگاهی در زندگی فردی و اجتماعی بیشتر مساعدت می کند. بودن ما پدیده ای است خارج از کنترل و اختیار ما؛ اما چگونه بودن تماماً وابسته به خود ماست. مفهوم «ما» در اینجا می تواند هم جنبه فردی و هم جنبه اجتماعی داشته باشد که البته درخصوص این موضوع تحقیق جنبه اجتماعی آن ارجح و مهم تر است.

طبق این نظر «چگونه بودن» است که حتی به خود «بودن» جهت و ارزش می دهد. به عبارت دیگر بودن منهای چگونه بودن اگر قابلیت تحقق داشته باشد فاقد هرگونه ارزشی است. حال که اهمیت «چگونه بودن» دانسته شد، باید این نکته مهم را هم افزود که «چگونه بودن» تماماً وابسته به آگاهی ما، «نوع» و «سطح» آن است.

رسانه های جمعی هرچند خود وسیله ای برای انتقال اخبار و اطلاعات هستند ولی صرفاً در حد همین ابزار باقی نمی مانند و خود عاملی در راستای شکل دهی نوعی آگاهی اجتماعی هستند. این پیوند گاه است که نقش رسانه های جمعی را در ایجاد ارزش های اجتماعی یا حرکت جامعه آگاهی مند به سوی اهداف اجتماعی به خصوص توسعه یافتگی و شکوفایی توانمندی های بالقوه مادی و انسانی متبلور می کند.

رسانه های جمعی با توجه به کارکردهایی که برای آن برشمردیم، نقش تصویرگیری و تصویر دهی را به جامعه و حکومت ایفا می کنند.هرچند بسط و گسترش رسانه های جمعی و آگاهی های اجتماعی به بسترهای مناسب اجتماعی و سیاسی بستگی دارد اما این هرگز به معنای معلولیت رسانه های جمعی نسبت به پدیده های اجتماعی و سیاسی نیست. رسانه های جمعی دارای هدفی متعالی ترند که این هدف را نه از نظام سیاسی اجتماعی بلکه از فطرت حقیقت طلب نهاد بشر اخذ می کنند.