ترکیه در ممالک عربی به عنوان مادر دموکراسی اسلامی شناخته می شود؛ کشوری که گام های بلندی را به لحاظ سیاسی برداشته است؛ ارتشی قدرتمند را تجهیز کرده و طعم شیرین موفقیت اقتصادی را مهمان خانه های مردم ساخته است.

با این حال، ترکیه اکنون وضعیتی متفاوت را تجربه می کند و موقعیت رجب طیب اردوغان امروزه به خطر افتاده است. روزنامه سوزکو برای انتقاد از نحوه عملکرد نخست وزیر ترکیه درباره بازداشت ۶۰ ژورنالیست بدون صدور حکم قضایی و وضعیت ناخوشایند روزنامه نگاری در این کشور به صورت جدی دست به کار شده است.

● نوشتن قدغن!

فردا اونگان سردبیر یکی از روزنامه های مشهور ترکیه می گوید: «ما در حال حاضر روی قایق نجات هستیم. بسیاری از ژورنالیست های ترکیه دیگر اجازه ندارند در روزنامه های معتبر این کشور مطلب بنویسند. اما ظرفیت این قایق نجات تمام شده است و ما به قایق های بیشتری نیاز داریم.» مشکلات رسانه های ترکیه از سال ۲۰۰۹ شروع شد؛ یعنی زمانی که ابتدا هولدینگ دوگان یایین و سپس یکی دیگر از قدرتمندترین گروه های رسانه ای ترکیه و منتقد صریح دولت اردوغان به پرداخت یک جریمه مالیاتی چند میلیارد دلاری محکوم شدند. این نزاع مالیاتی تنها زمانی پایان گرفت که دوگان که در زمینه انرژی، تولید صنعتی و اقتصاد هم فعالیت می کرد، دو روزنامه و یک شبکه تلویزیونی معتبر خود را برای سر و سامان دادن به وضعیت سازمانی خود به فروش رساند. دولت وجود هر گونه انگیزه سیاسی را برای تعیین این جریمه مالیاتی تکذیب کرد.

در همان زمان، تحقیقات درخصوص طرح یک توطئه احتمالی بر ضد دولت اردوغان آغاز شد که علاوه بر ژورنالیست ها، تعدادی از تجار، دانشگاهیان و نیز ارتش را نشانه رفته بود. اقدامی که در ابتدا مورد قبول فعالین حقوق بشر بوده و حرکتی در جهت برقراری امنیت اجتماعی در این کشور محسوب می شد، کم کم جنبه های تاریک تری را به خود گرفت.

● رواج خودسانسوری

بسیاری از افراد به ویژه فعالین حوزه رسانه از پیگیری حوادث فوق و ایستادن در برابر حزبی که از سال ۲۰۰۲ در سه انتخابات برنده شده بود و رهبری که به نظر می رسید چند سال دیگر هم قرار است بر سر کار خود باقی بماند، صرف نظر کردند. یکی از روزنامه نگاران صاحب نام ترکیه می گوید: «این طور نیست که روزنامه نگاران این کشور بابت هر کلمه یا جمله ای که می نویسند، مورد بازخواست قرار بگیرند؛ اما خودسانسوری به شدت در میان روزنامه نگاران به چشم می خورد. با خود فکر می کنیم بهتر است چیزی ننویسیم که مقامات دولتی را ناراحت کند و عواقبی را برای ما به همراه داشته باشد.» وی می افزاید: «به وجود آمدن این احساس، بسیار مهم تر از اقدامی است که در عمل ممکن است بر ضد روزنامه نگاران انجام شود. همان طور که مشاهده می کنید، سوزکو در حال حاضر از در پیش گرفتن این شیوه سر باز زده است. تعجب می کنم که مقامات دولتی چرا هنوز هیچ واکنشی نشان نداده اند.»

● نخست وزیر در هیات سوپرمن!

سوزکو با انتشار کاریکاتوری که اردوغان را به خاطر شکایت از چاپ تصویر وی در صفحه اول نشریه یو. اس. تایم مورد تمسخر قرار می داد، اقدامی جدی را جهت بیان اعتراضات خود به انجام رساند.

کاریکاتور مذکور اردوغان را در حالی نشان می دهد که با رضایت به تصویر خندان و آماده چاپ خود با ماهیچه های سوپرمن پوزخند می زند.

اجمن باگیس از اعضای ارشد هیات دولت اردوغان می گوید که محبوبیت اردوغان خود به خوبی گویای مطلب است.

وی اضافه می کند که اگر سیاست های این دولت مخالفانی دارد، این دلیل بر ضعف اردوغان نیست و اردوغان به ملت خود حس غرور و اعتمادی را عطا کرده است که به خاطر شرایط مطلوب اقتصادی و وضعیت دموکراتیک کشور در آنها ایجاد شده است.

وی تاکید می کند که بازداشت روزنامه نگاران و سایرین بدون صدور حکم قضایی در نتیجه عملکرد ضعیف دستگاه قضایی ناکارآمد و غیرموثری اتفاق افتاده است که نیاز به بازسازی و اصلاح دارد.

● اینجا چین نیست!

باگیس تصریح می کند: «ما در حال کار کردن بر روی این موضوع هستیم. من صد در صد مطمئنم که این موضوع هیچ ارتباطی به حزب عدالت و توسعه ندارد. تا جایی که می دانم طیب اردوغان خود از بازداشت های صورت گرفته رضایت ندارد.» نورکان بایرکتار وکیل ندیم سنر ژورنالیست مشهور بازداشت شده معتقد است که رای نهایی هیات منصفه در خصوص موکل او در القای حس امنیت بر جامعه موثر است و به مردم این اطمینان را خواهد داد که در کشور ترکیه در حق هیچ فردی بی عدالتی صورت نخواهد گرفت.

با این حال، مصطفی آکول نویسنده کتاب «اسلام بدون مرز» معتقد است که ترس از عدم وجود دموکراسی ممکن است موجب بزرگ نمایی در بیان مشکلات موجود شود.

وی می گوید: «اینجا مثل چین یک مملکت استبدادی نیست. شما می توانید هر روز حرفی را بر ضد حزب عدالت و توسعه بزنید و به زندان هم نروید. نمونه بارز آن هم نشریه سوزکو است.»

سوزکو به کرات و در موقعیت های مختلف، عملکرد حزب اردوغان را از طریق چاپ مقالات انتقادی و کاریکاتورهای اعتراضی خود مورد انتقاد قرار داده است. حال این پرسش مطرح می شود که چه عاملی موجب شده است که مسئولین این نشریه چنین اعتماد به نفس و جراتی را به خرج بدهند.

● پرهیز از رابطه کاری با دولت

متین کوکلوسینار از مسئولین نشریه سوزکو می گوید: «فرق ما با سایرین این است که ما هیچ گونه روابط کاری با دولت برقرار نمی کنیم؛ در حالی که سایرین اینطور عمل نمی کنند. ما در هیچ مزایده و مناقصه ای با دولت شریک نیستیم. همه از اتفاقی که برای هولدینگ دوگان افتاد، مطلع هستند.»

از سوی دیگر ماجرای کاندیدا شدن ترکیه برای عضویت در اتحادیه اروپا نیز در این قضیه بی تاثیر نیست. آنکارا می تواند برای اثبات وجود آزادی بیان در مطبوعات به مطالب چاپ شده در این نشریه استناد کند.

ولادیمیر پوزنر تحلیلگر روسی معتقد است: «اگر شما مخاطبین محدودی داشته باشید، می توانید هر چه می خواهید بگویید. اما اگر همچون شبکه های تلویزیونی معتبر مخاطبان گسترده ای داشته باشید، در کار خود دچار محدودیت هایی خواهید شد.»

با این اوصاف، هرچند آزادی بیان در مطبوعات ترکیه به شدت دچار عقبگرد شده است، اما با استناد به گفته بسیاری از کارشناسان امر می توان گفت که دولت اسلامگرای اردوغان به جز جدیت در پیگیری محدودیت های گذشته، هیچ تابوی جدیدی را به وجود نیاورده است و مطبوعات این کشور به رغم محدودیت های موجود، از یک آزادی نسبی برخوردار هستند.